Kazachstan to państwo położone geograficznie niemal w całości w Azji, z niewielkim fragmentem terytorium (na zachód od Uralu) zaliczanym do Europy. Mimo to od 2002 roku Kazachstan należy do UEFA i rywalizuje w europejskich eliminacjach do mistrzostw świata, a także w kontynentalnych rozgrywkach międzynarodowych – podobnie jak kluby z tego kraju. Decyzja o dołączeniu Kazachskiej Federacji Piłkarskiej do UEFA miała podłoże nie tylko sportowe, ale także była uwarunkowana politycznymi zmianami w Kazachstanie.
Od upadku Związku Radzieckiego do 2002 roku Kazachstan był członkiem AFC – Azjatyckiej Konfederacji Piłkarskiej. W tamtym okresie Kazachstan słabo sobie radził w rozgrywkach międzynarodowych – największym sukcesem był awans na młodzieżowy mundial w 1999, 4. miejsce Irtyszu Pawłodar w Azjatyckiej Lidze Mistrzów i 3. miejsce w Pucharze Azji w futsalu. Od połowy lat 90. i na początku XXI wieku tamtejszy związek piłkarski coraz wyraźniej dążył do opuszczenia AFC i przeniesienia się do UEFA.
Powrót do piłkarskiej Europy
Historia futbolu na terenie obecnego Kazachstanu jest dosyć długa i sięga początku XX wieku, gdy w Semipałtyńsku (obecnie Semej) założono pierwsze kluby piłkarskie. Zaczęli w nią grać lokalni kupcy, którzy byli zaintrygowani sportem zdobywającym coraz większą popularność w Anglii. W 1928 roku w Pietropawłowsku odbyły się pierwsze oficjalne zawody w Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Kazachstanu (ASRR). Przez wiele lat kluby z tej republiki rywalizowały w rozgrywkach Związku Radzieckiego. Największym sukcesem było niewątpliwie zajęcie przez Kajrat Ałmaty 7. miejsca w rozgrywkach najwyższej ligi. Kazachskie kluby miały wówczas szansę na grę w rozgrywkach UEFA, bowiem to w nich rywalizowały najlepsze drużyny z ligi radzieckiej (ZSRR należał do UEFA).
Formalny proces przejścia do europejskiej federacji piłkarskiej zaczął się już pod koniec lat 90. Kazachowie argumentowali swoją decyzję na wiele sposobów. Dołączenie do UEFA miało pomóc im dalej rozwijać futbol, korzystając z bardziej zaawansowanej infrastruktury i lepszego finansowania ze strony organizacji. Decyzja ta miała również wymiar polityczny. Kazachstan po upadku Związku Radzieckiego rozpoczął politykę wielowektorową, próbując z jednej strony utrzymać dobre relacje z Rosją i krajami azjatyckimi, z drugiej – otworzyć się na Zachód. Dołączenie do UEFA było wyrazem chęci integracji z Europą nie tylko na poziomie sportowym, ale również politycznym i kulturowym.
Przewodniczący Kazachskiej Federacji Piłkarskiej Rachat Alijew na przełomie 2000 i 2001 roku spotkał się dwukrotnie w Moskwie z prezydentami FIFA i UEFA, aby omówić przystąpienie Kazachstanu do UEFA. Negocjacje zakończyły się bez zastrzeżeń wobec planów Kazachów. 15 maja prezydent UEFA Lennart Johansson ogłosił, że organizacja chętnie przyjmie Kazachstan jako swojego 52. członka, traktując go jako kraj powracający do UEFA, ponieważ był już w niej jako część składowa ZSRR. Niedługo potem do miast Ałmaty i Astana przybyła z wizytą delegacja UEFA pod przewodnictwem wiceprezydenta związku Desa Caseya, która przyjrzała się infrastrukturze sportowej i spotkała się z władzami, działaczami sportowymi i biznesmenami.
Dyrektor wykonawczy UEFA Gerhard Aigner wskazał, że decyzja o przyjęciu Kazachstanu może zapaść w kwietniu 2002 roku w Sztokholmie. Kazachska Federacja Piłkarska uznała oświadczenie za gwarancję dołączenia do UEFA i rozpoczęła przygotowania do opuszczenia AFC (nie robiła problemów w tej sprawie). 12 grudnia 2001 roku Komitet Wykonawczy UEFA większością głosów podjął decyzję o zarekomendowaniu członkom organizacji przyjęcia Związku Piłki Nożnej Kazachstanu do UEFA. Oficjalnie kraj z Azji Centralnej został dołączył do jej struktur 25 kwietnia 2002 roku[1].
Przenosiny zostały dobrze przyjęte w Kazachstanie, który liczył na większą rozpoznawalność i udział w bardziej dochodowych rozgrywkach. W innych dyscyplinach sportu (poza piłką nożną, futsalem czy piłką plażową) Kazachstan pozostał w azjatyckich federacjach, np. w koszykówce (FIBA Asia), siatkówce (Asian Volleyball Confederation), lekkoatletyce (Asian Athletics Association) czy piłce ręcznej (Asian Handball Federation). Zadecydowało o tym kilka czynników.
Po pierwsze, logistyka i koszty. Gra w międzynarodowych rozgrywkach powoduje rozgrywanie meczy w różnych częściach Europy. Kazachskie kluby piłkarskie doskonale znają ten problem i tylko w sporcie, w którym jest najwięcej pieniędzy mogą bez większych problemów opłacać dalekie wyjazdy.
Po drugie, w innych dyscyplinach sportowych nie ma aż tak dużego prestiżu. Gdyby Kazachowie widzieli, iż przez dołączenie do którejś z europejskich federacji mogą zyskać finansowo i wizerunkowo, to zdecydowaliby się na taki krok. Nie widząc takiej potrzeby, pozostali w strukturach azjatyckich.
Należy wspomnieć, że Kazachstan nie jest jedynym „geograficznie azjatyckim” państwem grającym w Europie – podobnie jest z Turcją, Izraelem, Azerbejdżanem, Gruzją i Armenią. Wszystkie te kraje wybrały europejski kierunek z przyczyn zarówno historycznych, jak i politycznych. W przypadku Izraela doszły też kwestie bezpieczeństwa – niemożność rozgrywania meczów z wieloma krajami arabskimi. W Kazachstanie dominował jednak czynnik tożsamości i pragmatyzmu sportowego oraz możliwość rozwoju. Kraj ze stolicą w Astanie w momencie dołączenia do UEFA stał się 52 federacją należącą do tej organizacji.
Reprezentacja Polski pięciokrotnie mierzyła się z Kazachstanem (4 zwycięstwa, 1 remis). Natomiast w europejskich pucharach na rywali z Kazachstanu kilkukrotnie trafiały polskie kluby. Lech Poznań mierzył się z Żetysu Tałdykorgan, Legia Warszawa i Raków Częstochowa z FK Astaną, Polonia Warszawa i Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski z Tobołem Kustanaj, Ruch Chorzów z Szachtiorem Karaganda, Jagiellonia Białystok z Irtyszem Pawłodar i Legia Warszawa z FC Aktobe. Z większość pojedynków polskie kluby wychodziły zwycięsko, choć Kazachom zdarzało się sprawić niespodzianki i wyeliminować m.in. Legię (Astana), Jagiellonię i Polonię.
UEFA a rozwój kazachskiej piłki
Współczesna kazachska tożsamość sportowa, a szczególnie piłkarska, ukształtowała się w oparciu o dziedzictwo radzieckie, pragmatyzm polityczny i aspiracje modernizacyjne. Po 1991 roku kraj próbował zbudować nową narrację narodową, w której sport – a zwłaszcza piłka nożna – pełnił rolę symbolicznego narzędzia integracji społecznej i identyfikacji z Zachodem. To właśnie było główną przyczyną dołączenia do UEFA. Kazachowie widzieli też szansę na rozwój tamtejszego futbolu dzięki rywalizacji z europejskimi zespołami czy kadrami narodowymi.
Obecnie w Kazachstanie piłka nożna to najpopularniejszy sport – według badań przeprowadzonych przez Ministerstwo Turystyki i Sportu gra w nią ponad milion osób, a ok. 7 000 sekcji działa w szkołach dla dzieci i młodzieży[2]. Wielu dorosłych obywateli w kraju regularnie ogląda mecze (głównie lig zagranicznych), a mecze reprezentacji narodowej na Astana Arenie przyciągają nawet 30 tysięcy widzów.
Coraz lepiej wygląda w kraju infrastruktura sportowa. Od połowy pierwszej dekady XXI wieku Kazachstan rozpoczął intensywną modernizację stadionów, obiektów treningowych i akademii piłkarskich. Nowoczesny stadion Astana Arena (otwarty w 2009 roku, 30 tys. miejsc, z rozsuwanym dachem) czy rozbudowa kompleksu sportowego Kairat Football Academy w Ałmatach to przykłady inwestycji inspirowanych europejskimi standardami. Kazachskie kluby korzystają również z systematycznych programów szkolenia młodzieży – tworzonych na wzór struktur klubów niemieckich czy francuskich. Władze krajowe wspierają akademie piłkarskie, a projekt „Futbol w każdej szkole” stał się częścią narodowej strategii rozwoju sportu.
Biorąc pod uwagę sam poziom piłkarski, najbardziej znaczący postęp od momentu dołączenia do UEFA Kazachstan poczynił w futsalu. Kajrat Ałmaty, najsilniejszy klub w kraju od sezonu 2005/06 osiem razy dotarł do finałowej czwórki Ligi Mistrzów. Zespołowi udało się również wygrać dwa razy te rozgrywki – w sezonach 2012/13 i 2014/15. Reprezentacja Kazachstanu to natomiast jedna z najlepszych drużyn na świecie – na mundialu w 2021 roku zajęła 3. miejsce, a na Euro 2016 znaleźli się na podium.
Postęp jest ogromny, gdyż na początku XXI wieku ich drużyna narodowa nie była w stanie nawet zakwalifikować się na dużą, międzynarodową imprezę. Futsal przyciąga też sporą liczbę osób – mecze Kajratu Ałmaty w Lidze Mistrzów potrafiło oglądać nawet kilkanaście tysięcy widzów.
Również w piłce nożnej widzimy zauważalną poprawę poziomu. Takie kluby FC Astana, Kajrat Ałmaty czy Szachtior Karaganda grały w fazach grupowych Ligi Mistrzów, Ligi Europy i Ligi Konferencji. Obecność w UEFA dała kazachskim drużynom szansę rywalizacji na znacznie wyższym poziomie niż w azjatyckim systemie rozgrywek. Już kilka lat temu zwracał uwagę na to były prezydent, będący jednocześnie jednym z ojców niepodległego Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew. Awans FC Astany do Ligi Mistrzów był w jego opinii jednym z największych sukcesów piłkarskich w historii niepodległego Kazachstanu. Zauważał, że sport może być elementu budowania pozytywnego wizerunku kraju.
– Awans drużyny zjednoczył cały naród kazachski. Jestem pewien, że da to impuls do dalszej popularyzacji sportu w naszym kraju. Teraz Astana będzie toczyć piłkarskie pojedynku ze najlepszymi drużynami. Dla wszystkich naszych fanów jest to świetna okazja, aby zobaczyć najlepsze rozgrywki na własne oczy– stwierdził Nazarbajew po awansie Astany do Ligi Mistrzów w 2015 roku[3].
Warto dodać, że przez wiele lat ten zespół piłkarski pomagał w kwestiach propagandowych prezydentowi Nazarbajewowi. Był on części „Astana Presidential Club”, w skład którego wchodziły drużyny również z innych dyscyplin sportowych: kolarstwa, koszykówki, boksu czy hokeja na lodzie. Kluby te mogły liczyć na większe wsparcie od innych zespołów w kraju i miały przede wszystkim popularyzować rozwijającą się w szybkim tempie nową stolicę kraju (od 1998 roku), czyli Astanę.
W chwili wejścia do UEFA Kazachstan zajmował miejsca w ostatnich dziesiątkach rankingu FIFA, podczas gdy w 2024 roku znajdował się wśród 100 najlepszych reprezentacji świata. W ciągu ostatnich kilku lat udało się pokonać silniejsze kadry narodowe – np. 3:0 Szkocję w 2019 roku czy 3:2 z Danię w 2023 roku. Awansował także do Dywizji B w Lidze Narodów.
Przed nami najpewniej dopiero najlepsze lata dla futbolu w tym kraju, gdyż efekty zaczynają przynosić zapoczątkowane kilkanaście lat temu szkolenie młodzieży. Obecnie największą nadzieją tamtejszej piłki jest Dastan Satpajew, który z Kajratu Ałmaty przeniesie się za kilka milionów euro do Chelsea FC.
Prezydenci byli i są zainteresowani współpracą z UEFA
Nursułtan Nazarbajew, który był prezydentem Kazachstanu przez ponad 27 lat (od 1991 roku do 2019 roku) został zapamiętany jako fan futbolu. Uczęszczał na mecze, a także wspierał zespoły w różnych dyscyplinach sportowych – w tym klub piłkarski FC Astana. Wielokrotnie w swoich wypowiedziach podkreślał pozytywny wpływ futbolu na obywateli w rządzonym przez niego kraju.
Nazarbajew był również zwolennikiem dołączenia do UEFA. Zadecydowało o tym pragmatyczne myślenie. Wiedział, iż jego kraj ma szansę na szybszy rozwój właśnie w UEFA. Jest to typowy sposób prowadzenia przez Kazachstan polityki – utrzymują oni jednocześnie dobre relacje z Azją, Europą i Rosją głównie w celu uzyskania jak największych korzyści. Gdy działacze i prezydent zauważyli szansę na polepszenie poziomu futbolu w kraju dzięki dołączeniu do UEFA – wykorzystali to.
W czasie swojej prezydentury Nazarbajew gościł wielu działaczy piłkarskich z Europy, w tym przewodniczących UEFA. Pierwszym z nich był Lennart Johansson. Wizyta miała miejsce już kilka miesięcy po dołączeniu Kazachstanu do organizacji. Spotkali się z nim przedstawiciele krajowej federacji piłkarskiej oraz tamtejszego parlamentu. W trakcie odwiedzin Kazachstanu Johansson raczej wykazywał się słabą znajomością tego państwa, które dopiero poznawał po przylocie.
– Kazachstan ma tradycje piłkarskie. Od razu poczułem, że prezes Kazachskiego Związku Piłki NożnejRachatAlijew i jego zespół wiedzą, jak podnieść najpopularniejszą grę na świecie na nowy poziom w swoim kraju. Poleciałem do Ałmaty, żeby zobaczyć, jak traktuje się piłkę nożną w Kazachstanie, żeby wesprzeć kierownictwo Związku Piłki Nożnej – powiedział Johansson.
Ówczesny szef Kazachskiej Federacji Piłkarskiej, Rachat Alijew był jednocześnie zięciem Nazarbajewa. To właśnie on brał udział w większości rozmów z członkami UEFA w procesie dołączania do organizacji. Jak widać – skutecznie. Jedną z metod zrobienia pozytywnego wrażenia na Johanssonie i uzyskania większego dofinansowania było ugoszczenie go z największymi honorami. Poza zaserwowaniem mu najbardziej popularnych potraw mięsnych Kazachstanu, postanowiono także wręczyć mu specjalny medal. To była jedyna wizyta Szweda w tym kraju[4].
Czterokrotnie jako przewodniczący UEFA Kazachstan odwiedził Michel Platini. Pierwsza wizyta miała miejsce w 2008 roku, gdy oprócz Nazarbajewa spotkał się z przedstawicielami związku. Podczas tej wizyty rozmawiano głównie o szkoleniu młodzieży w Azji Centralnej, a także o nowo powstających boiskach czy akademiach piłkarskich. Rok później Platini brał udział w uroczystym otwarciu stadionu w Astanie i obejrzał finał pucharu, gdzie zmierzyły się drużyny FC Atyrau i Szachtiora Karagandy. Trzecia wizyta odbyła się w 2013 roku z okazji 100-lecia piłki nożnej w Kazachstanie.
– Jestem dumny, że Kazachstan został członkiem UEFA i udowodnił, że jest doskonałym stowarzyszeniem członkowskim – powiedział wtedy Platini.
Ponownie oglądał z wysokości finał pucharu, ale tym razem dodatkowo wręczył zwycięzcom medale. Brał udział również w kongresie zwyczajnym UEFA, który odbył się na terenie Kazachstanu[5]. Możemy zauważyć, iż był on bardziej zainteresowany rozwojem futbolu w tym kraju i dosyć często przyjeżdżał do niego.
Rolę futbolu w polityce rozumie także prezydent Kasym-Żomart Tokajew. Wielokrotnie uczestniczył on w spotkaniach z działaczami Kazachskiej Federacji Piłkarskiej. Pojawiał się także na spotkaniach z piłkarzami – między innymi po zwycięstwie z Irlandią Północną w eliminacjach do Mistrzostw Europy. Często zasiadał również na trybunach, gdzie spotykał się z przywódcami innych państw – m.in. Viktorem Orbanem.
W tym roku Tokajew przyjął w kraju przedstawicieli UEFA z przewodniczącym tej organizacji Aleksandrem Čeferinem na czele. Witając gościa prezydent wyraził podziękowanie za dotychczasową współpracę i wsparcie w rozwoju futbolu w jego kraju. Na koniec spotkania wręczył nawet Słoweńcowi specjalne odznaczenie.
– Dziś ponad milion Kazachów, czyli 13% wszystkich osób zajmujących się sportem, jest zaangażowanych w piłkę nożną. Według niego wyraźnie odzwierciedla to dużą popularność tego sportu w kraj – powiedział Tokajew w trakcie spotkania.
Čeferin w trakcie spotkania stwierdził, że liczy na dalszy rozwój infrastruktury w Kazachstanie. Dodał, że UEFA będzie wspierała ten kraj w dalszej budowie stadionów, a prezydent Tokajew może liczyć na jego wsparcie. Ponadto zauważył, iż w najbliższych latach w tym kraju może się odbyć w Kazachstanie. Ogółem ich spotkanie było pełne wzajemnych życzliwości.
– Widzę, że prezydent Tokajew jest wielkim fanem sportu. On kocha piłkę nożną i to jest bardzo ważne dla głowy państwa. Dużo rozmawialiśmy o kazachskim i europejskim futbolu, o tym, jak rozwijać kazachski futbol – powiedział Čeferin po spotkaniu z Kasymem-Żomartem Tokajewem[6].
Zachowanie Tokajewa pokazuje, że przynależność do UEFA jest elementem prestiżu dla tego kraju. Są oni częścią europejskiego świata piłkarskiego, przez co naturalnie kraj dla wielu osób kojarzy się z tym kontynentem. Futbol może więc także jako narzędzie soft power – w tym przypadku jest symbolicznym zakorzenieniem się w strukturach Zachodu.
Co dalej z rozwojem futbolu w Kazachstanie?
Kazachstan poczynił znaczący postęp, ale nadal zmaga się z pewnymi barierami rozwojowymi. Należą do nich niski poziom ligi krajowej, ograniczona frekwencja na stadionach oraz niskie zainteresowanie piłką nożną w mniej zurbanizowanych regionach kraju. Mimo to, kraj konsekwentnie inwestuje w szkolenie młodzieży, infrastrukturę oraz profesjonalizację rozgrywek.
Kultura piłkarska Kazachstanu w ostatnich dwóch dekadach uległa stopniowemu ugruntowaniu. Choć piłka nożna nie była tam sportem tradycyjnym, zyskała na popularności dzięki rozwojowi infrastruktury, transmisjom telewizyjnym z europejskich lig oraz rosnącym ambicjom politycznym. Największe sukcesy udało się osiągnąć w futsalu. Kazachstan stał się bowiem jedną z najlepszych reprezentacji na świecie, a Kajrat Ałmaty był w stanie wielokrotnie kwalifikować się do najlepszej czwórki Ligi Mistrzów.
W 2022 roku na spotkaniu przewodniczącego Kazachskiego Związku Piłki Nożnej z prezydentem UEFA ogłoszono plany rozwoju futbolu w kraju na następne lata. Zakłada on przede wszystkim rozwój piłki nożnej wśród dzieci i młodzieży. Mają powstać nowe boiska, a w planach jest także utworzenie większej ilości szkółek młodzieżowych. Wsparcie mają otrzymać dzieci, które z wielu względów są wykluczone – np. osoby z niepełnosprawnościami czy z domów dziecka. W Kazachstanie przy pomocy UEFA ma zostać przygotowany projekt organizacji Mistrzostw Europy U-17 i U-19. Byłby to spory impuls dla rozwoju młodzieżowej piłki nożnej, stanowiącej priorytet w krajowej strategii jej rozwoju[7].
Dzięki UEFA w najbliższych latach nastąpi profesjonalizacja kadry zarządzającej oraz trenerskiej na terenie całego Kazachstanu. Ich członkowie odpowiednie szkolenia, dzięki którym będą mogli uzyskać niezbędne certyfikaty. Współpraca nie ogranicza się do UEFA – Kazachstan w ostatnich latach rozwija również kooperację z federacjami wielu państw w zakresie szkolenia trenerów oraz młodzieży, a także z Hiszpanią w obszarze futsalu. Piłkarze z Kazachstanu najczęściej poza granicami kraju występują w ligach rosyjskiej i tureckiej, co również wynika z uwarunkowań politycznych.
W regionie Azji Centralnej Kazachstan najbliżej współpracuje z Uzbekistanem. W poprzednim roku w mediach pojawiła się informacja, że oba kraje mogą ubiegać się o organizację mistrzostw świata w piłce nożnej w 2034 roku. Brzmiało to niewiarygodnie, ale taki pomysł został ogłoszony przez jedną z najważniejszych osób w tamtejszym świecie futbolu. Stało się to bowiem podczas spotkania związków piłkarskich krajów Azji Centralnej, gdzie ówczesny szef Kazachskiej Federacji Piłkarskiej Adilet Barmenkułow oficjalnie wyraził chęć zorganizowania mundialu wspólnie z Uzbekistanem. Pomysł był oczywiście nierealny i w ciągu dnia zdementowano plotki o możliwym mundialu. Wypowiedź ta pokazuje jednak, że niektórzy działacze w Kazachstanie mają ambitne plany na przyszłość.
Piłka nożna w Kazachstanie najlepsze lata ma dopiero przed sobą. Widzimy jednak, że przynależność do UEFA wpłynęła na rozwój w wielu aspektach. Szczególnie widać to w kwestii polepszenia się infrastruktury oraz w rozwoju szkolenia młodzieży. Dołączając do europejskiej federacji piłkarskiej tamtejsi działacze piłkarscy i politycy i pokazali, że umieją oni prowadzić politykę wielowektorową. Niewątpliwie decyzja podjęta około 25 lat temu oddziałuje do dziś. Kazachowie zyskali zarówno pod względem sportowym, jak i politycznym. Widzi to także prezydent Tokajew, co pokazuje jego zachowanie w trakcie wizyty Aleksandra Čeferina w tym roku.
Bartłomiej Banasiewicz, Jakub Grzywnowicz
Doceniasz naszą działalność?
Możesz wesprzeć nas darowizną w dowolnej kwocie.
Fundacja Polski Instytut Dyplomacji Sportowej
Al. Solidarności 68/121, 00-240 Warszawa
07 1090 1014 0000 0001 5892 0242
Tytuł przelewu: “Darowizna na cele statutowe”
Uzyskane środki zostaną wykorzystane do rozwoju Instytutu.
[1]History, https://kff.kz/en/history (dostęp: 2.07.2025 r.)
[2]Какой вид спорта предпочитают казахстанцы, рассказали в Минтуризма, https://www.nur.kz/sport/about-sports/2242485-kakoy-vid-sporta-predpochitayut-kazahstancy-rasskazali-v-minturizma/?ysclid=mcnonfmy6u964348835 (dostęp: 29.06.2025 r.)
[3]Ч. Майсеитов, Триумф ФК „Астана” сплотил казахстанский народ – Назарбаев, https://kazpravda.kz/n/triumf-fk-astana-splotil-kazahstanskiy-narod-nazarbaev/?ysclid=mckvmug1hk628425344 (dostęp: 1.07.2025 r.)
[4]В Алматы президент УЕФА встретил… внука, https://www.caravan.kz/sport/v-almaty-prezident-uefa-vstretil-vnuka-100892/?ysclid=mcl1uorl53957826637 (dostęp: 1.07.2025 r.)
[5]A. Kozhakhmetov, UEFA President celebrates Kazakh centenary, https://www.uefa.com/news-media/news/0253-0d7ef089b72b-d007e91bca72-1000–uefa-president-celebrates-kazakh-centenary/, (dostęp: 30.06.2025 r.)
[6]У вас есть молодые и очень талантливые игроки — Президент УЕФА Александр Чеферин, https://baimedia.kz/y-vas-est-molodye-i-ochen-talantlivye-igroki-prezident-yefa-aleksandr-cheferin/?ysclid=mcl1metqya949015197 (dostęp: 1.07.2025 r.)
[7]KFF and UEFA presidents identified key projects for the development of football in Kazakhstan, https://kff.kz/en/news/24650 (dostęp:1.07.2025 r.)
