Państwa Półwyspu Arabskiego przez dekady kojarzyły się niemal wyłącznie z wydobyciem i eksportem surowców naturalnych, wśród których dominującą pozycję zajmowała ropa naftowa. Obecna dekada stanowi jednak dla regionu czas przemian, cechujący się rozszerzaniem globalnego zaangażowania krajów na nowe sektory i zwiększaniem własnej ekspozycji na arenie międzynarodowej. Jedną z najchętniej wykorzystywanych metod takiej działalności stało się kreowanie swojego wizerunku poprzez sport, za pomocą którego arabskie petropaństwa biją kolejne rekordy popularności i wysokości inwestycji.
Półwysep Arabski w zaledwie kilka lat wyrósł na jedno z globalnych centrów elitarnego sportu i wszystko wskazuje na to, że jego pozycja będzie tylko rosła. W niedalekiej przyszłości region stanie się areną największych, najpopularniejszych i najbardziej prestiżowych wydarzeń sportowych na globie – Arabii Saudyjskiej oficjalnie powierzono organizację piłkarskiego mundialu w 2034 roku, a sąsiadujący z nią Katar potwierdził kandydaturę stołecznej Dohy do przeprowadzenia igrzysk olimpijskich w 2036 roku, licząc na zostanie pierwszym na Bliskim Wschodzie gospodarzem tej imprezy. Prologiem największych sportowych emocji staną się igrzyska azjatyckie, które zawitają do Kataru już w 2030 roku.
Tak intensywna i bezprecedensowa w skali świata sportowa ekspansja krajów Półwyspu Arabskiego nie wzięła się jednak znikąd, reprezentując znacznie szerszy trend. Dlaczego więc państwa sięgają akurat po sport? Jakimi motywacjami się kierują? Które robią to najczęściej i czy zawsze osiągają sukces?
Przekaz sportowy mocniejszy niż dyplomatyczny
Wykorzystanie sportu do promowania danego kraju na świecie, a więc tym samym zaadaptowanie go jako narzędzia prowadzenia polityki zagranicznej, związane jest z potencjalnymi dużymi korzyściami wizerunkowymi, które współcześnie odgrywają rolę istotniejszą niż kiedykolwiek wcześniej. Mogą one przyczyniać się do poszerzenia wpływów politycznych i gospodarczych, przyciągnięcia zainteresowania zagranicznych inwestorów lub zmiany postaw zewnętrznej opinii publicznej.
Użycie sportu do zmiany postrzegania państw może niekiedy nawet przewyższać skutecznością tradycyjne wysiłki dyplomatyczne z uwagi na uniwersalność, ogólnoświatową publikę i wysoką ekspozycję tego pierwszego w praktycznie każdym zakątku globu. Dzięki temu sport pełni funkcję swoistego pasa transmisyjnego dla przekazywania takich narracji, które dany kraj chce rozpowszechniać, a których grupa docelowa jest nieporównanie szeroka w stosunku do innych mechanizmów komunikacji.
Państwa Półwyspu Arabskiego najchętniej sięgające po sport w procesie kreowania swojego wizerunku to Arabia Saudyjska, Katar i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Na wspomnienie zasługuje również aktywność Bahrajnu, mimo że geograficznie znajduje się on poza półwyspem.
Specyficzna strategia działania tych krajów wynika z dążenia do modernizacji i zmiany ich postrzegania na arenie międzynarodowej. Transformacja ma służyć przede wszystkim kwestiom gospodarczym (zróżnicowanie źródeł przychodu do budżetu) oraz politycznym (podniesienie prestiżu i pozycji międzynarodowej w wymiarze regionalnym i globalnym).
Zakładana dywersyfikacja gospodarki opiera się na dążeniu do zerwania z uzależnieniem od eksportu ropy naftowej jako głównego koła zamachowego wzrostu PKB na rzecz zróżnicowanego podejścia, opierającego się na znacznym rozwoju sektora usług, turystyki i sportu. Modernizacja państw ma doprowadzić do zyskania przez nie miana podmiotów nowoczesnych i zdolnych do odnoszenia sukcesów na każdym polu za sprawą innowacji oraz odważnych, wielopłaszczyznowych strategii rozwoju.
Co napędza państwowe inwestycje w sport?
Wykorzystanie sportu do promocji własnego wizerunku wpisuje się w te działania i pomaga wypełniać zakładane cele, zapisane w narodowych programach transformacji – stworzenia miejsc pracy w nowych, rozwijających się sektorach, rozkwitu turystyki, rozbudowy infrastruktury, podnoszenia pozycji i rozpoznawalności państw na świecie oraz poszerzania ich zagranicznych wpływów. Programy te odnoszą się także do obszaru sportu, w ramach którego zakładają uniwersalną promocję aktywności fizycznej, zwiększenie społecznej partycypacji w sporcie, osiągnięcie doskonałości w wybranych dyscyplinach, otwarcie na kapitał prywatny, a także podniesienie efektywności sportowych inwestycji realizowanych przez władze państwowe.
Najbardziej rozbudowanym i medialnym planem tego typu jest wydana w 2016 roku saudyjska Vision 2030, za sprawą której kraj zademonstrował ambicje do zostania liderem całego regionu. Program Arabii Saudyjskiej nie jest jedyną koncepcją kreowania wizerunku państwa poprzez sport na Półwyspie Arabskim, choć zdecydowanie zajmuje ona pierwszą lokatę pod względem kompleksowości i rozmachu działań. Katar i Zjednoczone Emiraty Arabskie również realizują swoje narodowe strategie transformacji, zakładające szerokie wykorzystanie sportu. Są to kolejno Qatar National Vision 2030 i We the UAE 2031. Zbliżone cele każdego z programów skutkują nasileniem się istniejącej od lat rywalizacji między państwami, w której centrum znajduje się przywództwo polityczne nad krajami Bliskiego Wschodu, hegemonia gospodarcza, zaawansowanie technologiczne i status globalnego hubu sportowego.
Wykorzystanie sportu do poprawiania wizerunku państw w oczach zagranicznych społeczeństw jest również szansą na odwrócenie międzynarodowej uwagi od problemów wewnętrznych, złej sytuacji politycznej, gospodarczej czy rządowych skandali. Istotne znaczenie ma także możliwość skuteczniejszego tworzenia poczucia dumy i jedności narodowej, co pomaga w gromadzeniu poparcia dla władzy i – tym samym – autorytarnego, monarchicznego ustroju państwa.
Rozwiązany worek z imprezami
Najpopularniejszymi sposobami kreowania wizerunku państw poprzez sport są organizacja prestiżowych wydarzeń sportowych, zagraniczny sponsoring i rozwój krajowego sportu
Źródło: Opracowanie własne. Źródła obrazów: https://www.nytimes.com/athletic/4013978/2022/12/18/lionel-messi-world-cup-trophy-bisht/, https://www.isfsports.org/news/qatars-school-olympic-program-model-national-level-school-sport-development, https://www.bbc.com/sport/football/61962841.
Przeprowadzenie zawodów sportowych o wysokim prestiżu i globalnym zainteresowaniu stwarza państwu-gospodarzowi okazję do zaprezentowania się światu z jak najlepszej strony, podniesienia swojej rozpoznawalności, podkreślenia otwartości na turystów i przyciągnięcia zainteresowania zagranicznych inwestorów.
Za imprezy z najwyższej półki, określane mianem wielkich wydarzeń sportowych (Sport Mega-Events, SMEs), uznawane są obecnie tylko piłkarskie mistrzostwa świata i letnie igrzyska olimpijskie. Dotychczas jedynym państwem w regionie, które zorganizowało SME, jest Katar (za sprawą mundialu z 2022 roku). Sytuacja zmieni się jednak w 2034 roku, gdy turniej ponownie zawita na Bliski Wschód, tym razem do Arabii Saudyjskiej.
Wśród pozostałych prestiżowych imprez sportowych, zorganizowanych na Półwyspie Arabskim i w jego bezpośredniej bliskości, wymienić należy chociażby Grand Prix Formuły 1 w Arabii Saudyjskiej, Bahrajnie, Katarze i ZEA. Saudyjczycy gościli także piłkarskie Superpuchary Włoch i Hiszpanii, Klubowe Mistrzostwa Świata FIFA, Rajd Dakar, turnieje LIV Golf League i dwie walki bokserskie o niekwestionowane mistrzostwo wagi ciężkiej pomiędzy Tysonem Furym a Ołeksandrem Usykiem.
Katar, poza mundialem, był gospodarzem piłkarskiego Pucharu Azji, mistrzostw świata w piłce ręcznej i lekkoatletyce, a także wymieniany jest w gronie kandydatów do organizacji igrzysk olimpijskich i paraolimpijskich w 2036 roku, natomiast w ZEA regularnie odbywają się gale UFC. Zaangażowanie Bahrajnu w tej kwestii, nie licząc Grand Prix F1, ogranicza się do organizacji zawodów niższej rangi i zmagań regionalnych.
Sport a petrodolary
Przytoczone kraje w sposób pośredni – poprzez podmioty finansowane z budżetu państwa – inwestują w sponsoring i inne formy współpracy z międzynarodowymi organizacjami sportowymi, klubami (także poprzez zakup części bądź całości udziałów) oraz pojedynczymi sportowcami. Zawarcie umowy o partnerstwie stwarza możliwość ekspozycji danej marki w spotach reklamowych, na bandach, billboardach i strojach zawodników, co może przełożyć się na powiązanie emocji towarzyszących sportowi z promowanym podmiotem, tym samym przenosząc w oczach widzów wrażenia płynące z rywalizacji również na bardziej pozytywne postrzeganie tejże marki lub państwa, z którego pochodzi.
W tym duchu Arabia Saudyjska rękami Aramco współpracuje z Formułą 1 i FIFA, a poprzez Fundusz Inwestycji Publicznych (Public Investment Fund, PIF) jest w posiadaniu Newcastle United i prowadzi współpracę m.in. z tenisowymi związkami ATP i WTA, Rafaelem Nadalem i CONCACAF. Do Bahrajnu (poprzez Mumtalakat Holding Company) należy grupa McLaren wraz z McLaren F1 Team, a do niedawna kraj był mniejszościowym udziałowcem w Paris FC.
Z kolei Katar (za sprawą Qatar Sports Investments) sprawuje kontrolę nad Paris Saint-Germain, Málagą CF oraz dysponuje mniejszościowymi udziałami w SC Braga, sponsorując również (poprzez Qatar Airways) m.in. PSG, Inter Mediolan, Ligę Mistrzów UEFA, FIFA, Formułę 1, MotoGP i Novaka Djokovicia. ZEA (z użyciem City Football Group) stoją na czele trzynastu klubów piłkarskich, w tym Manchesteru City, Girony FC czy New York City FC, natomiast poprzez linie lotnicze Emirates i Etihad współpracują też m.in. z Realem Madryt, AC Milanem, Arsenalem, Benficą, zespołem kolarskim UAE Team Emirates, wszystkimi tenisowymi Wielkimi Szlemami, koszykarską NBA oraz Formułą 1. Dodatkowo emiracka grupa G42 jest oficjalnym partnerem Mercedes F1 Team
Źródło: Opracowanie własne na podstawie https://www.playthegame.org/media/rxflxlpt/saudi-arabias-grip-on-world-sport.pdf, https://www.qsi.com.qa/portfolio/, https://www.qatarairways.com/en/sponsorship.html, https://www.cityfootballgroup.com/clubs, https://www.etihad.com/en/about-us/sponsorships-and-more, https://www.mercedesamgf1.com/partners/g42.
Arabskie modus operandi
Inwestycje w rozwój krajowego sportu mogą odbywać się na dwa sposoby, nierzadko ze sobą powiązane:
1) rozbudowa infrastruktury sportowej, pozyskanie know-how i szkolenie miejscowych sportowców od najmłodszych kategorii wiekowych w celu osiągnięcia sukcesów na międzynarodowych imprezach i podkreślenia swojej pozycji na sportowej scenie;
2) pozyskiwanie popularnych zagranicznych sportowców i trenerów w celu podniesienia prestiżu krajowego sportu i budowania na tej podstawie narracji o sukcesach i atrakcyjności państwa. Kraje Półwyspu Arabskiego wykorzystują oba wymienione podejścia, choć zauważalne jest przesunięcie środka ciężkości ku drugiej opcji.
Arabia Saudyjska prowadzi niezwykle intensywne działania w tym obszarze, o czym świadczą dziesiątki transferów piłkarzy z najlepszych lig europejskich do Saudi Professional League. Jako pierwszy w grudniu 2022 roku do SPL zawitał Cristiano Ronaldo, za którym do dziś podążają kolejne gwiazdy światowego formatu – N’Golo Kanté, Sadio Mané, Riyad Mahrez, Karim Benzema, Neymar czy Theo Hernández. Poza pozyskiwaniem zagranicznych zawodników Saudyjczycy skupiają się także na rozwoju sportu młodzieżowego i kobiecego, szczególnie w dyscyplinach olimpijskich. Duże nakłady finansowe przeznaczane są również na e-sport, co może być ukłonem władzy w stronę stale powiększającej się młodej części populacji.
Bahrajn i Katar w mniejszym stopniu postawiły na rozwijanie własnych rozgrywek sportowych, zamiast tego skupiając się na naturalizacji zagranicznych sportowców, którzy zdobyli już medale olimpijskie dla nowych ojczyzn (choćby etiopska biegaczka Maryam Yusuf Jamal czy egipski sztangista Fares Ibrahim El-Bakh). Oba kraje szeroko inwestują w sport młodzieżowy – Bahrajn skupia się na lekkoatletyce, sztukach walki i sportach motorowych, podczas gdy Katar kładzie nacisk na futbol i rozwijanie akademii piłkarskiej Aspire Academy z pomocą zagranicznych specjalistów. ZEA preferują natomiast przeznaczanie funduszy na rozbudowę infrastruktury sportowej oraz realizację państwowych programów rozwoju sportu młodzieżowego i masowego.
Odwrotna strona medalu
Zwiększone zaangażowanie krajów Półwyspu Arabskiego w promowanie własnego wizerunku za pomocą sportu nasiliło także wnikliwe przyglądanie się ich działalności poza sportem. Społeczność międzynarodowa często formułuje wobec tych państw oskarżenia o sportswashing, czyli umyślne wykorzystanie sportu do odwracania uwagi od zachowań państwa, które są uznawane za niewłaściwe lub niepożądane, w celu wybielenia własnej reputacji za granicą. Krytyka, płynąca przede wszystkim z ust przedstawicieli państw zachodnich, dotyczy m.in. kwestii praw człowieka, kobiet, migrantów zarobkowych, mniejszości seksualnych, swobód obywatelskich, represji wobec opozycjonistów oraz korupcji.
Niezadowolenie wyrażane przez społeczność międzynarodową niejednokrotnie znajduje pokrycie w rzeczywistości – przytoczone kraje są autokratycznymi monarchiami, którym daleko do europejskich standardów praw człowieka i wolności jednostek. W regionie funkcjonuje surowe prawo dyskryminujące kobiety oraz tzw. system kafali, będący de facto rodzajem współczesnego niewolnictwa.
Na jego mocy zagraniczni pracownicy często nie mają zagwarantowanych nawet podstawowych praw, będąc ponadto w pełni uzależnionymi od pracodawców nawet w takich kwestiach jak zawiązywanie związków zawodowych, wybór miejsca pracy czy możliwość opuszczenia kraju. Co więcej, złamanie jego zobowiązań traktowane jest jako przestępstwo i może skutkować uwięzieniem lub deportacją. Dodatkowo reżim autorytarny stoi w sprzeczności z wartościami promowanymi przez sport – zasadami fair play, równością czy inkluzywnością.
Czarny pijar
Międzynarodowa krytyka najbardziej nasila się przy okazji dużych, medialnych wydarzeń z udziałem oskarżanego państwa. Przed rozpoczęciem mundialu w Katarze w 2022 roku europejska przestrzeń medialna wypełniła się nawoływaniami do zbojkotowania turnieju z powodu złego stanu praw człowieka w kraju i możliwej korupcji przy wyborze gospodarza imprezy. Ostatecznie do bojkotu nie doszło, a reprezentacje najbardziej sprzeciwiające się katarskim nadużyciom ograniczyły się do symbolicznych gestów protestu przed wylotem na mistrzostwa.
Czasem ostra krytyka bywa skuteczna. W 2018 roku jej celem stała się Arabia Saudyjska, a szczególnie książę koronny Mohammed bin Salman, faktyczny przywódca kraju i główny orędownik ogromnych inwestycji w sport, którego oskarżono o zlecenie zabójstwa opozycyjnego dziennikarza Dżamala Chaszukdżiego. Zagadkowa śmierć dysydenta w saudyjskim konsulacie w Stambule odbiła się na świecie na tyle dużym echem, że zmusiła władze Arabii Saudyjskiej do wycofania się z planu zakupu Manchesteru United i odłożeniu podobnych transakcji o 3 lata.
Czy to się opłaca?
Obserwacja współczesnej działalności państw Półwyspu Arabskiego pokazuje, że promowanie wizerunku kraju poprzez sport generuje względnie niskie (choć gigantyczne w sumach bezwzględnych) koszty w stosunku do potencjalnych ogromnych zysków politycznych, gospodarczych czy wizerunkowych, które dla przytaczanych państw są o wiele ważniejsze od zysków finansowych.
Arabia Saudyjska od 2021 roku przeznaczyła zawrotną sumę 13 miliardów dolarów tylko na sportowe inwestycje, które rozłożyły się na niemal tysiąc umów sponsorskich realizowanych przez ponad dwieście podmiotów. Tak agresywna strategia ekspansji w obszarze sportu zapewniła krajowi miejsce w pierwszym szeregu na sportowej scenie pomimo wspomnianej wcześniej krytyki, którą zresztą otwarcie lekceważy Mohammed bin Salman.
– Nie obchodzi mnie krytyka. Mam jeden procent wzrostu PKB dzięki sportowi, a celuję w kolejne półtora procenta. Nazywajcie to jak chcecie, a my i tak je zdobędziemy. Jeżeli sportswashing przynosi takie efekty, to będę go kontynuował – stwierdził książę koronny w wywiadzie dla stacji Fox News w 2023 roku.
Wydatki pozostałych przytaczanych państw nie mogą równać się z saudyjskimi, ale także dokładają istotną cegiełkę do charakterystycznego dla regionu modelu promowania swojego wizerunku poprzez szerokie wykorzystanie sportu.
Działania te charakteryzują się również stosunkowo niskim ryzykiem niepowodzenia, pomimo występowania okresów nasilonej międzynarodowej krytyki. Porównanie jej z efektami organizacji prestiżowych wydarzeń sportowych czy zagranicznego sponsoringu udowadnia jednak, że międzynarodowa uwaga skupia się przede wszystkim na wymiarze sportowym, przywiązując znacznie mniejszą wagę do pozostałej działalności państw.
To nie koniec
Ponadto ostra krytyka utrzymuje się zdecydowanie krócej niż pozytywne wrażenia wytworzone na bazie sportu, co obrazuje przypadek Kataru po zorganizowaniu mundialu. W 2023 roku państwo zostało umieszczone na pierwszym miejscu globalnej listy najlepszych kierunków dla zagranicznych inwestycji, a katarski PKB wzrósł ze 125 miliardów dolarów w 2010 roku (gdy kraj został wybrany na gospodarza turnieju) do niemal 240 miliardów dolarów w 2022 roku (krótko po zakończeniu imprezy). Napływające do Kataru zagraniczne inwestycje stworzyły sieć długoterminowych powiązań m.in. z Europą, które są pielęgnowane do dzisiaj. Katarski mundial przyczynił się zatem do osiągnięcia przez państwo sukcesu politycznego, gospodarczego i wizerunkowego, nawet pomimo wzmożonej krytyki i protestów przed turniejem.
Perspektywa najbliższych lat nie zapowiada zatrzymania lub odwrócenia aktualnego trendu, a wręcz wskazuje na jego pogłębienie. W przypadku Arabii Saudyjskiej niemal pewny jest dalszy skokowy wzrost wydatków na sport – jego szczyt powinien przypaść na okolice 2034 roku, gdy Saudyjczycy zorganizują własny mundial. Okres największych sportowych inwestycji Kataru także zbiegł się z organizacją wielkiego wydarzenia sportowego, po którym skala dalszych nakładów nieco spadła. Z kolei wydatki na międzynarodowy sport ze strony Bahrajnu i ZEA zdają się wykazywać tendencję wolnego i stabilnego wzrostu, który prawdopodobnie utrzyma się także w przyszłości.
Wojciech Urbański – absolwent politologii i stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim. Badacz związków sportu i polityki, w szczególności dyplomacji sportowej, sportswashingu i sportowego soft power. Miłośnik piłki nożnej i sportów motorowych. Praktykant Polskiego Instytutu Dyplomacji Sportowej
Bibliografia:
Abuamer M., Nassar Y., The Rise of Gulf States’ Investments in Sports: Neither Soft Power nor Sportswashing?, Project on Middle East Political Science, 04.07.2023, https://pomeps.org/the-rise-of-gulf-states-investments-in-sports-neither-soft-power-nor-sportswashing [dostęp: 30.07.2025].
Almahawi L., The rise of a sporting powerhouse, Arab News, 22.09.2024, https://www.arabnews.com/node/2572325/amp [dostęp: 30.07.2025].
Almoayed A., How hosting major sport events can benefit the Middle East, World Economic Forum, 30.03.2023, https://www.weforum.org/stories/2023/03/sports-middle-east/ [dostęp: 30.07.2025].
Brown T., Human rights in the Gulf states, House of Lords Library | UK Parliament, 17.11.2022, https://lordslibrary.parliament.uk/human-rights-in-the-gulf-states/ [dostęp: 30.07.2025].
Clarke C., Smerdon D., Why the Middle East is spending billions on sport, The University of Queensland, 2023, https://stories.uq.edu.au/research/2023/why-the-middle-east-is-spending-billions-on-sport/index.html [dostęp: 30.07.2025].
Elsborg S. i in., Saudi Arabia’s grip on world sport, Play the Game, Aarhus 2024, https://www.playthegame.org/media/rxflxlpt/saudi-arabias-grip-on-world-sport.pdf [dostęp: 30.07.2025].
Harris N., REVEALED: the full scale of Saudi Arabia’s takeover of sport, costing tens of billions, Sporting Intelligence | Substack, 02.12.2024, https://sportingintelligence832.substack.com/p/revealed-the-full-scale-of-saudi [dostęp: 30.07.2025].
Hawkins N., How the Middle East became the sports industry’s go-to destination, Global Institute of Sport, 09.12.2024, https://gis.sport/news/how-the-middle-east-became-the-sports-industrys-go-to-destination/ [dostęp: 30.07.2025].
Le Magoariec R., Sport in the Gulf Countries: Naturalize to Win, Orient XXI, 08.05.2019, https://orientxxi.info/magazine/sport-in-the-gulf-countries-naturalize-to-win,3084 [dostęp: 30.07.2025].
Leggett T., Bahrain takes full control of supercar brand McLaren, BBC, 22.03.2024, https://www.bbc.com/news/business-68639320 [dostęp: 30.07.2025].
Mac Dougall D., FIFA and Qatar 'rattled’ as European World Cup boycott gathers pace, Euronews, 10.11.2022, https://www.euronews.com/2022/11/10/fifa-and-qatar-rattled-as-european-world-cup-boycott-gathers-pace [dostęp: 30.07.2025].
Nowacka S., Polityczny wymiar sportowych inwestycji Arabii Saudyjskiej, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 12.09.2023, https://pism.pl/publikacje/polityczny-wymiar-sportowych-inwestycji-arabii-saudyjskiej [dostęp: 30.07.2025].
Robinson K., What Is the Kafala System?, Council on Foreign Relations, 18.11.2022, https://www.cfr.org/backgrounder/what-kafala-system [dostęp: 30.07.2025].
Zidan K., The Public Investment Fund’s growing sports portfolio, Play the Game, 10.12.2024, https://www.playthegame.org/news/the-public-investment-fund-s-growing-sports-portfolio/ [dostęp: 30.07.2025].
Bibliografia:
Qatar National Vision 2030, Sekretariat Generalny ds. Planowania Rozwoju Państwa Katar, Doha 2008, https://imo.gov.qa/docs/default-source/default-document-library/imo-qnv-english.pdf?sfvrsn=b8fc60e8_3 [dostęp: 30.07.2025].
Saudi Vision 2030, Królestwo Arabii Saudyjskiej, Rijad 2016, https://www.vision2030.gov.sa/media/rc0b5oy1/saudi_vision203.pdf [dostęp: 30.07.2025].
Bahraini royals buy into second tier Paris FC with sights set on Ligue 1, Inside World Football, 28.07.2020, https://www.insideworldfootball.com/2020/07/28/bahraini-royals-buy-second-tier-paris-fc-sights-set-ligue-1/ [dostęp: 30.07.2025].
Jamal Khashoggi: All you need to know about Saudi journalist’s death, BBC, 24.02.2021, https://www.bbc.com/news/world-europe-45812399 [dostęp: 30.07.2025].
We the UAE 2031. Towards New Peaks, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Abu Zabi 2023, https://u.ae/-/media/Documents-2nd-half-2023/We-the-UAE-2031-(2).pdf [dostęp: 30.07.2025].
Qatar Achieves Boom in Foreign Direct Investment in 2022, Qatar News Agency, 18.05.2023, https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0036-qatar-achieves-boom-in-foreign-direct-investment-in-2022&date=18/05/2023 [dostęp: 30.07.2025].
Mohammed bin Salman: 'I don’t care’ about 'sportswashing’ accusations, BBC Sport, 21.09.2023, https://www.bbc.com/sport/66874723 [dostęp: 30.07.2025].
Saudi Arabia’s grip on world sport, Play the Game, 2024, https://www.playthegame.org/projects/saudi-arabia-s-grip-on-world-sport/ [dostęp: 30.07.2025].
Saudi Arabia’s Prospects for Competing Globally in Sports, Beyond the Match | SPORTFIVE, 03.05.2024, https://sportfive.com/beyond-the-match/insights/saudi-arabia-sports [dostęp: 30.07.2025].
About Aspire Academy, Aspire Academy Official Website, 2025, https://www.aspire.qa/about [dostęp: 30.07.2025].
G42 – Our Partners, Mercedes-AMG PETRONAS F1 Team, 2025, https://www.mercedesamgf1.com/partners/g42 [dostęp: 30.07.2025].
Our Clubs Worldwide, City Football Group, 2025, https://www.cityfootballgroup.com/clubs [dostęp: 30.07.2025].
Portfolio, Qatar Sports Investments, 2025, https://www.qsi.com.qa/portfolio/ [dostęp: 30.07.2025].
Sponsorship, Emirates, 2025, https://www.emirates.com/pl/english/about-us/our-communities/sponsorship/ [dostęp: 30.07.2025].
Sponsorship, Qatar Airways, 2025, https://www.qatarairways.com/en/sponsorship.html [dostęp: 30.07.2025].
Sponsorships & Initiatives, Etihad Airways, 2025, https://www.etihad.com/en/about-us/sponsorships-and-more [dostęp: 30.07.2025].
Qatar confirms talks over hosting 2036 Olympic Games, CNN, 23.07.2025, https://www.cnn.com/2025/07/23/sport/qatar-potential-host-2036-olympics-intl [dostęp: 30.07.2025].