Futbol zmienia się nieustannie. Każdy rok przynosi nowinki techniczne i taktyczne, rośnie komercjalizacja dyscypliny, udoskonalane są przepisy gry. Na tej samej zasadzie modyfikacjom ulegają też reguły organizacji spotkań. Szczególnie interesującym aspektem są zakazane mecze, czyli oficjalne blokowanie pojedynków danych reprezentacji ze względów politycznych. Mimo, że wcześniej mogły one mierzyć się ze sobą na takich samych zasadach, jak z innymi przeciwnikami. O jakie mecze chodzi, co wpłynęło na wprowadzenie zakazów i kto o tym decyduje?
Państwa mogą zostać wykluczone z rywalizacji piłkarskiej z kilku powodów – politycznej ingerencji w działalność krajowej federacji, udowodnionych afer korupcyjnych, agresywnego zachowania kibiców bądź zagrożenia dla bezpieczeństwa widowiska sportowego. To właśnie ostatnia z tych kwestii jest źródłem powstania mechanizmu zakazanych meczów.
Decyzje o zablokowaniu poszczególnych pojedynków podejmowane są przez FIFA oraz jej kontynentalne odpowiedniki. Spośród nich na taki krok zdecydowała się jak dotąd wyłącznie UEFA. Ich kompetencje pozwalają na wstrzymanie rozgrywania spotkań pomiędzy danymi krajami, powołując się m.in. na względy bezpieczeństwa. W ramach FIFA rozstrzyga o tym główny organ zarządzający – Rada. W UEFA jest to Komitet Wykonawczy lub, w nagłych przypadkach, Panel Nadzwyczajny z prezydentem organizacji na czele.
Skąd się wzięły zakazane mecze?
Wpływ na zakaz może mieć także krajowy związek piłkarski, gdy jedna lub obie strony potencjalnego spotkania złożą do FIFA lub UEFA wniosek o odwołanie meczu z uzasadnionych przyczyn (np. obawy o bezpieczeństwo). Inicjatywy federacji nierzadko są inspirowane przez władze państwowe. W ten sposób w 2014 roku zablokowano rywalizację Ukrainy z Rosją. Wówczas obie federacje zwróciły się do UEFA o tymczasowe rozdzielenie drużyn, powołując się na napięcia polityczne oraz względy bezpieczeństwa.
Z prawnego punktu widzenia nie istnieje jeden dokument gromadzący wszystkie regulacje odnoszące się do listy zabronionych meczów wraz z przyczynami, które stoją za wprowadzeniem blokady. W Kodeksie Dyscyplinarnym FIFA zapisane jest jednak, że organizatorzy spotkań mają obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa uczestnikom widowiska.
Decyzje o zakazywaniu pojedynków najczęściej podejmowane są w oparciu o tę wytyczną. Pod uwagę brane jest potencjalne zagrożenie zamieszkami o podłożu politycznym pomiędzy rywalami lub ryzyko prowokacyjnych zachowań podczas meczu, nierzadko manifestujących radykalne poglądy wobec przeciwnika. W razie niedopilnowania porządku organizator naraziłby się na straty wizerunkowe i ogromną krytykę, wytykającą mu bezsilność wobec przemocy lub nawet zezwalanie na nią.
Kryteria UEFA
Aktualne listy zablokowanych meczów, choć bez wyjaśnienia przyczyn i podstaw zakazów, znajdują się w procedurach przeprowadzania losowań. UEFA publikuje je przed każdym międzynarodowym turniejem reprezentacyjnym czy klubowym. W przypadku możliwości wystąpienia zabronionej pary, losowana drużyna jest przenoszona do pierwszej w kolejności alfabetycznej „bezpiecznej” grupy.
UEFA wyróżnia ponadto trzy kryteria zakazanych spotkań, które mogą być pomocne w ocenie sytuacji przed podjęciem ostatecznej decyzji o blokadzie lub jej braku. Jak pokazuje dotychczasowa praktyka, zakaz powinien zostać nałożony po spełnieniu choć jednego z poniższych warunków:
- wystąpienie konfliktu zbrojnego między danymi państwami (trwającego bądź zakończonego, ale nierozwiązanego);
- istnienie aktywnych sporów terytorialnych wobec ziem danego kraju;
- brak ustanowionych stosunków dyplomatycznych pomiędzy państwami lub podważanie jego oficjalnego statusu międzynarodowego.
Inaczej sprawy mają się w przypadku zniesienia blokady. Jeżeli kraje wygasiły wzajemne napięcia, a wszystkie trzy kryteria straciły aktualność, to mecze mogą zostać przywrócone.
Możliwość zakazywania spotkań odnosi się wyłącznie do losowań grup eliminacyjnych i turniejowych oraz play-offów przed zasadniczymi rozgrywkami. Oznacza to, że konkretne drużyny nie mogą znaleźć się w tej samej grupie. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by trafiły na siebie w fazie pucharowej wskutek pokonania kolejnych szczebli drabinki. W takim przypadku przepisy zezwalają na rozegranie formalnie zabronionego spotkania, choć jak dotąd jeszcze się to nie zdarzyło.
Lista zablokowanych meczów jest dynamiczna i reaguje na aktualne napięcia, konflikty oraz ich zakończenie. Piłkarskie organizacje nie nakładają ograniczeń raz na zawsze. Mogą zmieniać je w zależności od rozwoju sytuacji międzynarodowej czy obustronnej normalizacji relacji. W ten sposób zniesiono zakaz meczów Gruzji z Rosją, wprowadzony po wojnie z 2008 roku, gdy oba kraje nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych i miały nierozwiązany spór terytorialny. Był to pierwszy zakaz, który został oficjalnie nałożony z uwzględnieniem przytoczonych wcześniej kryteriów. To również jedyny jak dotąd przypadek, w którym państwa mogły powrócić do rozgrywania meczów po ustaniu napięć.
Punkt zwrotny
Do znaczącego zwrotu w stopniu ingerencji UEFA w zakazywanie spotkań doszło w 2014 roku przy okazji pojedynku Serbii z Albanią. Reprezentacje zmierzyły się wtedy ze sobą po raz pierwszy w historii. Pomimo wyraźnych napięć etniczno-politycznych między państwami mecz doszedł do skutku, gdyż żadne z trzech kryteriów wprowadzenia zakazu nie zostało spełnione. Federacje nie złożyły również stosownych wniosków. W kwestiach bezpieczeństwa ograniczono się jedynie do zabronienia albańskim kibicom wejścia na stadion w Belgradzie.
W trakcie meczu nad boiskiem pojawił się dron z przyczepioną flagą Wielkiej Albanii, poszerzonej m.in. o ziemie Kosowa. Jeden z serbskich piłkarzy zerwał flagę, co rozzłościło albańskich zawodników i doprowadziło do szybko eskalujących przepychanek. W awanturę włączyli się kibice gospodarzy, którzy wtargnęli na murawę i zaatakowali Albańczyków. Starcia skończyły się interwencją policji, przerwaniem meczu i przyznaniem Albanii walkowera.
Zajścia naraziły UEFA na wzmożoną krytykę dotyczącą dopuszczenia do rywalizacji pomimo wysokiego ryzyka konfrontacji. Wywołane straty wizerunkowe sprawiły, że od tamtej pory blokowanie meczów stosowane jest znacznie częściej w charakterze środka zapobiegawczego.
Pomimo serbsko-albańskiego incydentu z 2014 roku oraz stale istniejących silnych napięć, obie reprezentacje nadal mogą się ze sobą mierzyć, a nawet zorganizują wspólnie Euro U-21 w 2027 roku. Ostatnie spotkanie drużyn miało miejsce w październiku bieżącego roku, podczas którego znów nie zabrakło kontrowersyjnych okrzyków i antyalbańskich transparentów.
Nie tylko Serbia-Albania
Serbia i Albania to nie jedyne państwa, które mogą ze sobą grać, choć ich mecze wiążą się z podwyższonym ryzykiem. Na to miano zasługują również rywalizacje:
- Izrael-państwa Europy Zachodniej – z uwagi na liczną społeczność pochodzenia arabskiego, która otwarcie manifestuje swoją wrogość wobec ludności żydowskiej. Obawa przed zamieszkami wymusiła przeniesienie domowego meczu Belgii z Izraelem na Węgry.
- Indie-Pakistan – za sprawą sporu terytorialnego o Kaszmir, powtarzających się konfliktów granicznych i napięć etnicznych pomiędzy krajami. Od sierpnia 2025 roku Indie odmawiają rywalizacji sportowej z Pakistanem za wyjątkiem międzynarodowych turniejów.
- Korea Północna-Korea Południowa – ostatnie starcie między krajami zorganizowano w 2019 roku w Pjongjangu, stolicy Północy. Reprezentacje zmierzyły się ze sobą, pomimo że państwa wzajemnie się nie uznają, a od 1950 roku pozostają de iure w stanie wojny. Mecz odbył się za zamkniętymi drzwiami – wstępu na stadion nie miała publiczność i media, nie prowadzono również transmisji na żywo.
W przeszłości też zdarzały się spotkania podwyższonego ryzyka o podłożu politycznym. Mecz Salwadoru z Hondurasem z 1969 roku uznawany jest przez niektórych za iskrę, która doprowadziła do walk, nazwanych od tego wydarzenia „wojną futbolową”. Nie była to jedyna ani najważniejsza przyczyna konfliktu – napięcia istniały już wcześniej, lecz czarę goryczy przelały zamieszki, rozpoczęte po meczu w stolicy Salwadoru.
Spotkanie Anglii z Argentyną w ćwierćfinale mundialu w 1986 roku obciążone było nadzwyczajnym ładunkiem emocjonalnym ze względu na stoczoną zaledwie cztery lata wcześniej wojnę o Falklandy, która poważnie nadwyrężyła stosunki obu państw. Rywalizacja przeszła do historii za sprawą Diego Maradony. Zdobył on wtedy swoje dwie najsłynniejsze bramki – „Rękę Boga” oraz „Gola Stulecia”, a po meczu nazwał zwycięstwo nad Anglikami zemstą za wojnę.
Spotkania podwyższonego ryzyka mogą też prowadzić do pozytywnych skutków. Udział wrogich krajów w rywalizacji sportowej stwarza okazję do normalizacji stosunków. Najbardziej znanym przypadkiem dyplomacji futbolowej były mecze Armenii z Turcją w 2008 roku. Spotkały się one z entuzjastycznym przyjęciem obu stron, dotąd zwaśnionych ze względu na tureckie ludobójstwo Ormian sprzed stu lat. W dłuższej perspektywie mecze stały się fundamentem do podpisania porozumień zuryskich, na mocy których kraje stworzyły (niewykorzystaną) szansę znormalizowania stosunków dyplomatycznych.
Kto z kim nie może grać?
| Mecze zakazane przez FIFA lub UEFA (stan na październik 2025) | ||
| Rywale | Obowiązywanie zakazu | Przyczyna |
| Rosja-Gruzja | 2008-2014 | spór terytorialny o Osetię Południową, konflikt zbrojny, napięcia etniczne |
| Armenia-Azerbejdżan | od 2010 | spór terytorialny o Górski Karabach, konflikt zbrojny, napięcia etniczne |
| Hiszpania-Gibraltar | od 2013 | spór terytorialny o Gibraltar |
| Ukraina-Rosja | od 2014 | spór terytorialny o Krym i Donbas, konflikt zbrojny |
| Kosowo-Serbia | od 2016 | spór terytorialny o Kosowo, konflikt zbrojny, napięcia etniczne |
| Kosowo-Bośnia i Hercegowina | od 2016 | wsparcie Serbii przez BiH w sprawie statusu Kosowa |
| Kosowo-Rosja | od 2019 | wsparcie Serbii przez Rosję w sprawie statusu Kosowa |
| Ukraina-Białoruś | od 2022 | wsparcie Rosji przez Białoruś w inwazji na Ukrainę |
Źródło: opracowanie własne.
Obecnie FIFA i UEFA nie zezwalają na rozgrywanie siedmiu pojedynków ze względów politycznych. Ponadto wcześniej istniała jeszcze jedna zabroniona para, ale została ona ponownie dopuszczona do rywalizacji. Lista zabronionych meczów prezentuje się następująco:
- Rosja-Gruzja – zakaz wprowadzono w 2008 roku wskutek wojny rosyjsko-gruzińskiej oraz sporu terytorialnego o Osetię Południową. Region ten leży w Gruzji, lecz zamieszkany jest przez ludność rosyjskojęzyczną, domagającą się przyłączenia do Rosji. Blokada meczów obu państw to pierwszy przypadek nałożenia takiego zakazu przez UEFA.
- Armenia-Azerbejdżan – powodem umieszczenia krajów na liście jest spór o przynależność Górskiego Karabachu, który od 1988 roku trzykrotnie przeradzał się w wojnę. Oficjalny zakaz wprowadzono dopiero w 2010 roku, ale już trzy lata wcześniej nie doszło do meczów zespołów w ramach eliminacji do Euro 2008. Gdy w 2019 roku azerskie Baku gościło finał Ligi Europy pomiędzy Chelsea i Arsenalem, Ormianin Henrich Mychitarian (grający wtedy w Arsenalu) odmówił przylotu do Azerbejdżanu z obawy o własne bezpieczeństwo. W niedalekiej przyszłości zakaz pojedynków może jednak zostać zniesiony – w sierpniu 2025 roku państwa podpisały wstępne porozumienie pokojowe, co stanowi krok w kierunku normalizacji stosunków.
Hiszpańsko-brytyjska zadra i zajadliwe Bałkany
- Hiszpania-Gibraltar – zakaz obowiązuje od 2013 roku, gdy Gibraltar został przyjęty do UEFA, i odnosi się do wrogiego stanowiska Madrytu wobec jego statusu. Oficjalnie półwysep jest brytyjskim terytorium zamorskim, lecz Hiszpania uznaje go za część swojego państwa. Konfrontacyjna postawa Hiszpanów ujawniła się podczas fety po zwycięstwie z Anglią w finale Euro 2024, gdy Rodri i Álvaro Morata skandowali ze sceny hasło „Gibraltar jest hiszpański”. Związek piłkarski i władze terytorium potępiły te słowa oraz skierowały do UEFA wniosek o ukaranie piłkarzy, którzy otrzymali jeden mecz zawieszenia.
- Kosowo-Serbia – zakaz wprowadzono wskutek sporu o status Kosowa. W 2008 roku region ogłosił niepodległość od Serbii, która nie uznała tej deklaracji. Zdaniem Belgradu nadal jest to jedna z prowincji kraju, do tego o wielkim historycznym znaczeniu dla serbskiej tożsamości narodowej. Choć państwa nie utrzymują stosunków dyplomatycznych od 2008 roku, to blokada obowiązuje dopiero od 2016 roku, czyli daty dołączenia Kosowa do UEFA
- Kosowo-Bośnia i Hercegowina – podobnie jak w powyższym przypadku, spotkania tych drużyn są zabronione od 2016 roku ze względu na spór o status Kosowa, którego niepodległości nie uznaje BiH. Jej stanowisko wynika przede wszystkim z sytuacji wewnętrznej – ok. 1/3 populacji kraju stanowią etniczni Serbowie. Władze Republiki Serbskiej (składowej części BiH) otwarcie sprzeciwiają się uznaniu Kosowa za odrębny podmiot.
Z Rosją nie zagrają
- Kosowo-Rosja – po raz kolejny zakaz dotyczy wsparcia Belgradu wobec sprawy Kosowa. Serbowie są tradycyjnymi sojusznikami Moskwy na Bałkanach, w przeciwieństwie do muzułmańskich Kosowian wyznają również bliskie Rosjanom prawosławie. Kreml w kwestii potencjalnego uznania niepodległości Kosowa wyraża zatem zaniepokojenie. Powołuje się przy tym na obecną w prawie międzynarodowym zasadę… poszanowania integralności terytorialnej państw. Dla Rosji kosowska deklaracja niepodległości jest złamaniem tej reguły i naruszeniem serbskiej suwerenności. Zakaz wydany w 2019 roku odnosi się tylko do męskich seniorskich reprezentacji. Toteż kraje te mogą mierzyć się w rozgrywkach młodzieżowych lub kobiecych, o ile spotkają się na neutralnym terenie.
- Ukraina-Rosja – zakaz wszedł w życie w 2014 roku po rosyjskiej aneksji Krymu i wybuchu wojny w Donbasie. Wydarzenia te wywołały spory o przynależność regionów, wobec czego UEFA zdecydowała się na rozdzielenie zespołów. Swoją decyzję organizacja motywowała nie tylko względami bezpieczeństwa, ale także stosownymi wnioskami, jakie wystosowały obie krajowe federacje.
- Ukraina-Białoruś – podobnie jak w przypadku państw wspierających Serbię w sporze o status Kosowa, Białoruś jest sojusznikiem Rosji w sprawie przynależności Krymu i Donbasu. Zakaz został nałożony w 2022 roku, gdy Mińsk wziął udział w inwazji na Ukrainę, udostępniając terytorium swojego państwa rosyjskiej armii.
FIFA i UEFA na rozdrożu
W okresie zimnej wojny FIFA i UEFA angażowały się w kwestie polityczne, pełniąc funkcję łącznika pomiędzy Wschodem i Zachodem. Organizacje za pomocą międzynarodowych rozgrywek umożliwiały drużynom z obu stron żelaznej kurtyny sportową rywalizację ponad podziałami ideologicznymi. Mecze międzyblokowe były jednym z wielu czynników, który w pewnym stopniu przysłużył się pozimnowojennej integracji europejskiej, przełamując bariery i zacierając różnice między narodami Europy.
Obecnie polityczne zaangażowanie organizacji piłkarskich jest znacznie bardziej skomplikowane. Na świecie istnieje więcej złożonych napięć niż kiedyś, coraz widoczniejsze stają się konflikty wewnętrzne o podłożu etnicznym, a różne płaszczyzny funkcjonowania państw i społeczeństw, w tym sport, coraz silniej związane są z działaniami politycznymi. Wobec tego FIFA i UEFA mają trudności w wyznaczeniu jasnej granicy, co powinno być dozwolone. Nie inaczej jest w przypadku organizacji spotkań między zwaśnionymi państwami – poza budowaniem mostów, futbol może równie skutecznie wzmacniać napięcia.
Bitwa na argumenty
Czy więc zakazywanie meczów jest dobrą i potrzebną praktyką, a może stanowi zbyt radykalną ingerencję polityki w piłkę nożną i powinno zostać wycofane?
| Czy organizacje piłkarskie powinny zakazywać meczów z powodu napięć politycznych? | |
| TAK | NIE |
| najważniejsze jest bezpieczeństwo widowiska | brak zakazu utrzymuje przejrzystość i spójność rozgrywek |
| zakaz nie dopuszcza do eskalacji napięć | brak zakazu może ułatwić dialog i pojednanie między krajami |
| brak zakazu może być gestem politycznego poparcia | zakaz to odchodzenie od neutralności sportu |
Źródło: opracowanie własne.
Argumenty za zakazem:
- W widowisku sportowym najważniejsze jest bezpieczeństwo. FIFA i UEFA mają więc obowiązek zagwarantowania i dopilnowania bezpieczeństwa wszystkich osób związanych z organizacją spotkania.
- UEFA utrzymuje, że sport i polityka powinny pozostać rozłączne, ale jednocześnie rozumie, jak trudna bywa realizacja tego postulatu. W przypadku spotkań między wrogimi krajami ryzyko eskalacji jest na tyle wysokie, że konfrontacja może okazać się nieuchronna. Tak jak w przypadku rywalizacji Serbii z Albanią w 2014 roku. W takich sytuacjach zablokowanie meczu to znacznie bezpieczniejsze wyjście.
- Brak decyzji o rozdzieleniu reprezentacji może nawet zostać uznany za aprobatę dla agresywnej lub nielegalnej polityki danego kraju.
Argumenty przeciw zakazowi:
- Mechanizm zabronionych meczów bezpośrednio odnosi się do płaszczyzny politycznej. Wobec tego poprzez blokowanie konkretnych pojedynków organizacje piłkarskie potwierdzają odchodzenie od tradycyjnej natury sportu i jego nadrzędnej zasady od czasów starożytnych – neutralności. FIFA i UEFA podążają tą drogą nawet pomimo częstego odwoływania się do własnej apolityczności, co może być odczytywane jako hipokryzja.
- Zakazy spotkań mogą być uznane za wypaczenie rozgrywek i zaburzenie ich spójności. Im więcej drużyn nie może się ze sobą mierzyć, tym więcej wyjątków należy uwzględnić w losowaniu grup. Tym sposobem staje się ono mało przejrzyste dla kibiców. A to stwarza przestrzeń do oskarżeń o naginanie procedury na korzyść jednego z zespołów.
- Nakładanie zakazów wiąże się również z ryzykiem odwrócenia zamierzonych skutków i utrwalenia wrogości krajów. Poprzez rozdzielenie drużyn niemożliwe staje się stworzenie przestrzeni dialogu, który może otworzyć drogę do ocieplenia stosunków pomiędzy państwami. Tak jak w przypadku wspomnianej dyplomacji futbolowej między Armenią i Turcją.
Niepewna przyszłość
Biorąc po uwagę dynamikę rozszerzania listy zakazanych meczów wydaje się nieuniknione, że kolejne lata przyniosą nowe, choć nieliczne przypadki. Obecne spotkania podwyższonego ryzyka mogą w przyszłości stać się zakazane, jeżeli spełnią choć jedno z przytoczonych wyżej kryteriów.
Możliwe, że na blokadę rywalizacji zdecydują się też inne konfederacje niż UEFA. Aktualna sytuacja międzynarodowa wzbudza pytania o mecze Wenezueli z Gujaną, Indii z Pakistanem oraz Algierii z Marokiem. Każda z tych par toczy spory terytorialne – kolejno o region Essequibo, Kaszmir i Saharę Zachodnią.
Promykiem nadziei jest natomiast potencjalne odwołanie zakazu dotyczącego Armenii i Azerbejdżanu. O ile podpisane porozumienie pokojowe rzeczywiście będzie stanowiło krok ku załagodzeniu napięć.
Wojciech Urbański
Bibliografia:
Bishop C., The Six International Football Matches Banned by Both FIFA and UEFA, GiveMeSport, 27.09.2024, https://www.givemesport.com/international-football-matches-banned-by-both-fifa-and-uefa/ [dostęp: 10.11.2025].
Gibson O., Uefa defends decision not to keep Serbia and Albania apart after brawl, The Guardian, 15.10.2014, https://www.theguardian.com/football/2014/oct/15/uefa-defends-decision-serbia-albania-mass-brawl [dostęp: 10.11.2025].
Hussain S., No bilateral matches with Pakistan: India issues new sports policy, The Times of India, 22.08.2025, https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/no-bilateral-matches-with-pakistan-india-issues-new-sports-policy/articleshow/123447214.cms [dostęp: 10.11.2025].
Jones S., Gibraltar’s government and FA criticise Spain players’ chants at Euro 2024 party, The Guardian, 16.07.2024, https://www.theguardian.com/football/article/2024/jul/16/gibraltar-fa-criticise-spain-players-chants-euro-2024-party-morata-rodri-gibraltar-is-spanish [dostęp: 10.11.2025].
Kobierecki M., „Zakazane mecze.” Politycznie motywowane ograniczenia w losowaniu grup UEFA, Polski Instytut Dyplomacji Sportowej, https://pids.pl/analiza/zakazane-mecze-politycznie-motywowane-ograniczenia-w-losowaniu-grup-uefa/ [dostęp: 10.11.2025].
Nestler S., EURO 2020: UEFA’s 'forbidden’ matches, Deutsche Welle, 20.11.2019, https://www.dw.com/en/euro-2020-why-serbia-cant-face-kosovo-and-uefas-other-forbidden-matchups/a-51338370 [dostęp: 10.11.2025].
Rajkiewicz M., Rumunia i Cypr nie uznają niepodległości Kosowa. Rozegrają mecze w Lidze Narodów UEFA, Polski Instytut Dyplomacji Sportowej, 3.09.2024, https://pids.pl/komentarz/rumunia-i-cypr-nie-uznaja-niepodleglosci-kosowa-rozegraja-mecze-w-lidze-narodow-uefa/ [dostęp: 10.11.2025].
Shalivska J., Serbia played against Albania – why UEFA did not separate them despite the political conflict?, Tribuna, 12.10.2025. https://tribuna.com/en/blogs/serbia-played-against-albania-why-uefa-did-not-separate-them/ [dostęp: 10.11.2025].
Mkhitaryan: Why won’t the Arsenal midfielder play in the Europa League final?, BBC, 22.05.2019, https://www.bbc.co.uk/newsround/48368520 [dostęp: 10.11.2025].
FIFA Disciplinary Code, FIFA, 2025, https://digitalhub.fifa.com/m/6094262690de769/original/FIFA-Disciplinary-Code-2025.pdf [dostęp: 10.11.2025].
Turkish-Armenian Football Diplomacy Gets a Rematch in Bursa, Radio Free Europe/Radio Liberty, 14.10.2009, https://www.rferl.org/a/TurkishArmenian_Football_Diplomacy_Heads_For_Rematch_In_Bursa/1851889.html [dostęp: 10.11.2025].
Russia, Georgia End Football Spat, Radio Free Europe/Radio Liberty, 24.01.2014, https://www.rferl.org/a/russia-georgia-end-football-spat/25241684.html [dostęp: 10.11.2025].
Scandal in Serbia: FFK demands strict punishment from UEFA after anti-Kosovo chants, Telegrafi, 11.10.2025, https://telegrafi.com/en/Scandal-in-Serbia%3A-FFK-demands-strict-punishment-from-UEFA-after-anti-Kosovo-calls/ [dostęp: 10.11.2025].
No fans, no media and no goals as Koreas play out World Cup qualifier in empty stadium, The Guardian, 16.10.2019, https://www.theguardian.com/football/2019/oct/16/north-south-korea-world-cup-qualifier [dostęp: 10.11.2025].
Emergency Panel decisions, UEFA, 17.07.2014, https://www.uefa.com/news-media/news/0257-0def7bee9b85-aae58bd67de5-1000–emergency-panel-decisions/ [dostęp: 10.11.2025].
Kosovo to play in Group I in European Qualifiers, UEFA, 9.06.2016, https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d815aefaf4f-d0e3c286c7c0-1000–kosovo-to-play-in-group-i-in-european-qualifiers/ [dostęp: 10.11.2025].
Teams from Belarus and Ukraine prevented from being drawn against each other, UEFA, 27.05.2022, https://www.uefa.com/news-media/news/0275-153ea78d3e8e-5758f9cec33b-1000–teams-from-belarus-and-ukraine-prevented-from-being-draw/ [dostęp: 10.11.2025].
UEFA EURO 2024 Qualifying Draw Procedure, UEFA, 2022, https://editorial.uefa.com/resources/0279-1627b29793e1-ffbe5a3c77a1-1000/08.01.00_euro_2024_qualifying_draw_procedure_en_20220920115210.pdf [dostęp: 10.11.2025].
FIFA World Cup 2026 Preliminary Competition. European Qualifying Draw, UEFA, 2024, https://editorial.uefa.com/resources/0294-1c8d3044e53f-d2e63576fe6d-1000/2026_world_cup_qualifying_european_draw_press_kit.pdf [dostęp: 10.11.2025].
UEFA Europa League Draw Procedure. Third Qualifying Round, UEFA, 2025, https://editorial.uefa.com/resources/029b-1e497b4cb051-8e3c8b3c9248-1000/uel_q3_draw_procedure.pdf [dostęp: 10.11.2025].
Azerbaijan and Armenia set to face off again: A historic return to the football field, İdman və Biz, 9.08.2025, https://www.idman.biz/en/news/football/91235 [dostęp: 10.11.2025].
