Luka Doncić, Tadej Pogacar, Janja Garnbret czy Jan Oblak – to tylko część gwiazd sportu Słowenii. W literaturze naukowej to małe państwo jest przedstawiane jako przykład spójnego i efektywnego systemu polityki sportowej. Oparty na silnych podstawach prawnych i instytucjonalnych potrafi wyszukiwać i tworzyć gwiazdy. Jak kraj wielkości Warszawy (nieco ponad 2 mln mieszkańców) znalazł rozwiązania, w tym jedno kluczowe, które pozwalają mu tworzyć elitarnych sportowców wśród małej populacji?
System słoweński charakteryzuje się zdecentralizowanym modelem zarządzania, integracją sportu masowego i wyczynowego oraz silnym powiązaniem z systemem edukacyjnym, które mają przełożenie na osiągane wyniki sportowe. Podstawową jednostką rządową zajmującą się funkcjonowaniem sportu jest Ministerstwo Gospodarki, Turystyki i Sportu.
Cele, polityki sportowe oraz strategia funkcjonowania sportu w Słowenii są aktualnie kompleksowo regulowane przez przyjmowany przez Zgromadzenie Narodowe na wniosek Ministerstwa Gospodarki, Turystyki i Sportu dokument nazywany Narodowym Programem Sportu Republiki Słowenii.
Narodowy Program Sportu Republiki Słowenii
Przyjęty w lipcu 2025 roku Narodowy Program Sportu Republiki Słowenii na lata 2026–2035 (NPŠ) to dokument strategiczny, który określa interes publiczny w dziedzinie sportu i ukierunkowuje rozwój polityki sportowej państwa w nadchodzącym dziesięcioleciu. Określa on cele i priorytety, programy dla różnych grup docelowych, inwestycje w infrastrukturę sportową i tereny do uprawiania sportów na świeżym powietrzu. Dodatkowo szczegółowo porusza on takie obszary jak rozwój i wsparcie zawodowe sportowców po karierze, organizację zawodów, imprezy, promocję, odpowiedzialność społeczną i środowiskową oraz mechanizmy wsparcia.
Dokument powstał w ramach szeroko zakrojonej współpracy rządowej z kluczowymi interesariuszami słoweńskiego ekosystemu sportowego, w tym Słoweńskim Komitetem Olimpijskim, Słoweńskim Stowarzyszeniem Sportu Osób Niepełnosprawnych oraz wieloma krajowymi związkami sportowymi.
Jak podkreślają twórcy najszerszej polityki sportowej Słowenii: „Narodowy Program Sportu priorytetowo traktuje udział dzieci i młodzieży w zajęciach sportowych ze względu na wpływ sportu na rozwój młodych ludzi, kształtowanie zdrowego stylu życia i rozwój kompetencji społecznych”.
Instytucje wspomagające rozwój sportu
Słowenia cechuje się również, rzadziej spotykaną w innych systemach, obecnością instytucji Rzecznika Praw Sportowców wprowadzoną w 2017 roku w ramach nowelizacji krajowej ustawy o sporcie. Aktualnie tę funkcję sprawuje były Rožle Prezelj – były olimpijczyk.
Ważny elementem słoweńskiego systemu regulacji sportu jest obecność Rady Ekspertów Republiki Słowenii ds. Sportu utworzonej jako łącznika pomiędzy sferą publiczną (sprawowaną przez Ministerstwo Gospodarki, Turystyki i Sportu) a cywilną (sprawowaną przez krajowe związki sportowe oraz Słoweński Komitet Olimpijski).
Przewodniczący i członkowie Rady Ekspertów Republiki Słowenii ds. Sportu są powoływani na pięcioletnią kadencję. Rada Ekspertów składa się z 17 członków, powołanych przez rząd spośród uznanych ekspertów i działaczy sportowych w dziedzinie programów sportowych, zgodnie z definicją zawartą w art. 6 ust. 1 ustawy o sporcie, w tym:
- dziewięciu na wniosek Ministerstwa;
- sześciu na wniosek Słoweńskiego Komitetu Olimpijskiego;
- jednego na wniosek Słoweńskiego Komitetu Paralimpijskiego;
- jednego na wniosek Słoweńskiego Uniwersyteckiego Stowarzyszenia Sportowego (SUSA, odpowiednika polskiego AZS).
Zadania Rady Ekspertów Republiki Słowenii ds. Sportu
Wśród zadań Rady znajdują się: określenie szczegółowych warunków i kryteriów rejestracji oraz klasyfikacji do tytułu sportowca kategoryzowanego, nadawanie krajowym związkom sportowym uprawnień do przygotowania, monitorowania i wdrażania programu szkoleniowego dla danej gałęzi sportu na podstawie ustawy o sporcie, opiniowania wniosku o kandydowanie do organizacji dużej imprezy międzynarodowej, opiniowanie projektów ustaw i aktów prawnych regulujących sport, udzielanie opinii eksperckich w dziedzinie sportu oraz przyjmowanie sprawozdań z realizacji programu krajowego oraz inspektoratu odpowiedzialnego za sport (organu ministerialnego odpowiedzialnego za integralność sportu w Słowenii).
W ramach infrastruktury Słowenii istnieje również sieć ośrodków sportowych przygotowujących sportowców najwyższej klasy oraz wykorzystywanych przez lokalne społeczności.
W tej hierarchii wyróżnia się kolejno (od najwyższego): 1) Olimpijskie Centrum Sportowe; 2) Narodowe Centrum Sportowe; 3) Regionalne Centrum Sportowe; 4) Międzygminne Centrum Sportowe; 5) Gminne Centrum Sportowe.
SLOfit – masowy system monitorowania sprawności dzieci i młodzieży w Słowenii
Poza aktualną warstwą instytucjonalną tym co pozwala zbierać owoce ze szkolenia zawodowców i jednym z kluczowych aspektów skuteczności polityk sportowych Słowenii jest wprowadzenie pionierskiego w skali Europy programu SLOfit.
Od 1987 roku wszystkie szkoły podstawowe i średnie w Słowenii co roku uczestniczą w SLOfit – ogólnokrajowym systemie monitorowania rozwoju fizycznego i motorycznego dzieci i młodzieży.
Dzięki masowej skali i prostym zastosowaniu kraj miał możliwość skutecznej modyfikacji swoich polityk publicznych oraz oparcie wprowadzonych rozwiązań na konkretnych danych.
Co roku w kwietniu niemal cała populacja Słowenii w wieku od 6 do 19 lat (ok. 220 000 uczniów) jest badana w ramach 8 testów motorycznych i 3 pomiarów antropometrycznych.
Dzięki danym SLOfit dzieci, młodzież i ich rodzice mogą monitorować swój rozwój fizyczny i motoryczny, a nauczyciele i lekarze uzyskują ważne informacje niezbędne do planowania i wdrażania interwencji w przypadku dzieci doświadczających trudności w rozwoju fizycznym i motorycznym lub do uzyskania profesjonalnego wsparcia w przypadku dzieci wykazujących ponadprzeciętne zdolności.
W 2019 roku wprowadzono system monitorowania kondycji fizycznej przez całe życie z pomocą aplikacji My SLOfit, a w 2021 roku do bazy trafili pierwsi dorośli uczestnicy, co rozszerzyło oddziaływanie programu na całe społeczeństwo.
Jak SLOfit ratował słoweńskie dzieci przed spadkiem sprawności?
Jednym z konkretnych przykładów oddziaływania SLOfit na polityki publiczne było udokumentowanie przez grupę badawczą największego spadku wydolności fizycznej po pierwszej fali pandemii COVID-19.
Testy SLOfit wykazały wówczas największy wzrost otyłości i największy spadek ogólnej sprawności fizycznej u dzieci w Słowenii w ponad 30-letniej historii monitorowania. Wyniki te przypisano bezpośrednim konsekwencjom rządowych działań mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się zakażeń COVID-19.
We wrześniu 2020 r. zaproponowano szereg środków mających na celu ograniczenie negatywnych skutków zdrowotnych opartych na opublikowanych wynikach badań naukowych i wcześniejszych, skutecznych rozwiązaniach w zakresie zdrowia publicznego.
To pokazuje, że skuteczna polityka publiczna w zakresie sportu może przynieść wymierne skutki, także w kwestii zdrowia obywateli.
Skąd zatem biorą się Luka Doncić, Tadej Pogacar i Janja Garnbret? W największym skrócie mówiąc – z lekcji wychowania fizycznego!