Bośnia i Hercegowina powstała zaledwie 30 lat temu w wyniku porozumienia z Dayton. Wcześniej przez kilkadziesiąt lat ten obszar należał do Jugosławii. Na jej terenie do dziś mieszka wielu Chorwatów, którzy mają także swoje zespoły piłkarskie. Najbardziej znanym z nich jest Zrinjski Mostar. Co powinniśmy wiedzieć o tym zespole?
Bośnia i Hercegowina – państwo trzech narodów
Bośnia i Hercegowina to kraj niezwykle złożony pod względem etnicznym i narodowościowym. Od zakończenia wojny w 1995 roku funkcjonuje w ramach ustroju ustalonego przez porozumienie z Dayton. Zakłada ono istnienie dwóch głównych części kraju – Federacji Bośni i Hercegowiny (zamieszkanej głównie przez Bośniaków i Chorwatów) oraz Republiki Serbskiej (zdominowanej przez ludność serbską).
Według ostatniego pełnego spisu powszechnego z 2013 roku, Bośnię zamieszkuje około 50,1 proc. Bośniaków, 30,8 proc. Serbów i 15,4 proc. Chorwatów. Ciężko w narodzie o pełen konsensus, gdyż każdy z tych narodów posiada własne partie polityczne, szkoły, media – a także kluby sportowe, które często stają się areną do ujawniania swoich poglądów.
System polityczny kraju jest skomplikowany i oparty na zasadzie równowagi między trzema narodami konstytutywnymi. W praktyce oznacza to, że prezydencja państwa składa się z trzech członków – każdego z innego narodu. Podobnie wyglądało to dawniej w kwestii tamtejszej federacji piłkarskiej.
Federacja, futbol i narodowościowy podział
Po wojnie bośniacki futbol był przez długi czas odbiciem politycznych podziałów kraju. Do 2000 roku istniały trzy osobne federacje piłkarskie – bośniacka, chorwacka i serbska. Każdy miał trzech prezesów reprezentujących każdą z grup narodowościowych, a decyzje podejmowane są w systemie głosowania uwzględniającym te podziały. FIFA i UEFA interweniowały, by wymusić reformy i unifikację struktur, co udało się z udziałem dawnych gwiazd piłki, takich jak m.in. Ivica Osim (bośniacki Chorwat). Do dziś w komitecie wykonawczym federacji znajdują się jednak przedstawiciele wszystkich trzech narodów, a ich głos ma równą wagę.
Każda z tych federacji na początku powstania państwa organizowała własne rozgrywki ligowe. Oficjalnie jako mistrza uznawano jednak zwycięzcę turnieju Bośniaków. Dopiero pod naciskiem UEFA i FIFA w 2002 roku utworzono wspólną Premijer Ligę Bośni i Hercegowiny, ale do dziś wiele klubów funkcjonuje w praktyce jako narodowe symbole.
Jednym z przykładów takich zespołów jest grający obecnie w Lidze Konferencji Europy Zrinjski Mostar. Klub ma swoją siedzibę w jednym z najpiękniejszych i zarazem najbardziej symbolicznych miast w całej Bośni. Miejscowości, która znalazła się ponad 30 lat temu w środku działań zbrojnych.
Wojna w Bośni (1992–1995) była jednym z najbardziej brutalnych konfliktów w Europie po II wojnie światowej. Początkowo Bośniacy i Chorwaci walczyli wspólnie przeciwko Serbom, lecz w 1993 roku doszło do otwartego konfliktu między nimi. W Mostarze toczyły się jedne z najcięższych walk całej wojny. Stary Most – symbol miasta i zjednoczenia kultur, został wysadzony przez chorwacką artylerię w listopadzie 1993 roku, co do dziś pozostaje bolesnym wspomnieniem dla Bośniaków.
Mostar w czasie wojny domowej (1992–1995) został dużej części zniszczony. Obecnie jest on większości odbudowany i stał się wizytówką nowopowstałego, wielonarodowego państwa. Według danych z 2013 roku, w regionie Mostar (obejmującym też okolice miasta) mieszka około 51 tys. Chorwatów, 47 tys. Bośniaków i 4 tys. Serbów. Szkoły, ulice, a nawet kawiarnie funkcjonują często w oddzielnych światach. Jedne są przeznaczone dla Chorwatów, a drugie dla Bośniaków.
Podział ten widoczny jest także w piłce nożnej – szczególnie w rywalizacji dwóch najbardziej znanych zespołów. Po jednej stronie miasta – HŠK Zrinjski Mostar, symbol chorwackiej społeczności. Po drugiej – FK Velež Mostar, klub utożsamiany z Bośniakami i socjalistyczną przeszłością Jugosławii.
Jak powstał Zrinjski?
Historia klubu sięga 1905 roku, kiedy grupa chorwackich studentów z Mostaru założyła stowarzyszenie sportowe o nazwie Zrinjski, na cześć chorwackiego rodu Zrinskich. Klub szybko stał się miejscem spotkań chorwackiej młodzieży, która chciała pielęgnować swoje rodzinne tradycje w czasach panowania Austro-Węgier. Zespół funkcjonował jednak tylko przez pewien okres, aż został rozwiązany. Dlaczego tak się stało?
Podczas II wojny światowej Mostar znalazł się w granicach faszystowskiego Niezależnego Państwa Chorwackiego (NDH). Zrinjski uczestniczył wówczas w rozgrywkach organizowanych przez ustaszy, co po wojnie przysporzyło klubowi wielu problemów. W 1945 roku władze komunistycznej Jugosławii uznały Zrinjski za „klub kolaborujący” i zawiesiły jego działalność. Klub zniknął z mapy na ponad czterdzieści lat. W tym samym czasie w Mostarze urosła pozycja FK Velež. Był to klub robotniczy oraz wielonarodowy, który w latach 70. i 80. należał do czołówki ligi jugosłowiańskiej. Grały tam między innymi takie gwiazdy jak Semir Tuce (piłkarz roku w Jugosławii 1986) oraz Vahid Halilhodžić (podwójnie wyróżniony nagrodą dla najlepszego obcokrajowca Ligue 1 w latach 1984 i 1985).
Dopiero w 1992 roku, po rozpadzie Jugosławii i wybuchu wojny w Bośni, Zrinjski został reaktywowany. Działo się to w czasie, gdy Mostar był areną walk między wojskami chorwackimi i bośniackimi. Klub rozpoczął grę w ligach organizowanych przez chorwacką wspólnotę Herceg-Bośnia i grał w niej aż do utworzenia wspólnej ligi. Od początku powrotu widać było jego związki z Chorwacją – m.in. poprzez logo klubu, w którym znajduje się natomiast biało-czerwona szachownica, a także flagi tego kraju.
Choć formalnie Zrnijski reprezentuje Bośnię i Hercegowinę, jego struktury są złożone w dużej części z chorwackich Bośniaków. Jest to więc dość niezwykła sytuacja, rzadko spotykana w innych krajach. W ostatnich sezonach nawet 70–80% składu stanowili chorwaccy Bośniacy lub zawodnicy z samej Chorwacji. Przykładem tego jest aktualny trener – Igor Stimać, który jest Chorwatem. W przeszłości barwy zespołu reprezentował także Luka Modrić, zdobywca Złotej Piłki w 2018 roku.
Część piłkarzy reprezentujących barwy Zrinjskiego występowała w reprezentacji Bośni i Hercegowiny. Ci zawodnicy, posiadający chorwackie obywatelstwo, wybierali natomiast grę dla reprezentacji Chorwacji. To pokazuje, że sam klub jest otwarty na wszystkich – bez względu na narodowość. Nie jest tak jednak w przypadku grupy najwierniejszych fanów zespołu.
Ultras i polityka – kibicowska tożsamość Zrinjskiego
Kibice Zrinjskiego, znani jako Ultras Mostar, to jedna z najbardziej charakterystycznych i zarazem kontrowersyjnych grup w całej byłej Jugosławii. Powstali w 1994 roku (czyli w czasie wojny) i od początku pokazywali swoje związki z Chorwacją tożsamością. Na ich trybunach dominują biało-czerwone szachownice, chorwackie herby, symbole religijne i hasła o charakterze narodowym.
Ultras zasłynęli z wyjątkowo głośnych opraw, ale też z licznych kontrowersji. W przeszłości zdarzały się przypadki używania symboli faszystowskich (np. litery „U” odnoszącej się do ustaszy), a także antybośniackich okrzyków w trakcie derbów z Veležem. W 2009 roku UEFA wszczęła postępowanie przeciwko Zrinjskiemu za rasistowskie i nacjonalistyczne transparenty podczas meczu pucharowego.
Dochodziło też do aktów przemocy – kilkukrotnie kibice Zrinjskiego starli się z fanami Veleža, zarówno na stadionie, jak i na ulicach Mostaru. Najpoważniejsze zamieszki miały miejsce w 2011 i 2016 roku, kiedy policja użyła gazu łzawiącego, a kilka osób po licznych zamieszkach trafiło do szpitala. Część kibiców podkreśla, że ruch ultras to nie tylko polityka, lecz także tradycja i lokalny patriotyzm. Organizują akcje charytatywne, wspierają młodzieżowe drużyny, a w ostatnich latach klub podejmuje wysiłki, by odciąć się od skrajnych haseł i promować wizerunek Mostaru jako miejsca do rozwoju całego miasta. Inni natomiast nadal pozostali dość radykalni w swoich przekonaniach, co widzimy na meczach z ich odwiecznym rywalem – Velezem Mostar.
Derby Mostaru – Zrinjski kontra Velež
Rywalizacja między Zrinjskim a Veležem Mostar to coś więcej niż mecz piłkarski. Dla mieszkańców regionu to symbol etnicznego i historycznego konfliktu. Wcześniej wspomniany Velež, założony w 1922 roku, w przeciwieństwie do Zrinjskiego był klubem robotniczym, komunistycznym i otwartym na wszystkie narodowości. W czasach Jugosławii cieszył się dużą popularnością i sukcesami na arenie krajowej (trzykrotnie zajmowali drugie miejsce w latach 70. i 80. XX wieku).
Podczas wojny w latach 90. stadion Veleža znalazł się w chorwackiej części miasta, przez co klub został wypędzony na wschodni brzeg Neretwy, gdzie gra do dziś. Zrinjski natomiast zajął jego dawny obiekt – Bijeli Brijeg – co stało się jednym z głównych źródeł napięć między fanami. Derby Mostaru, znane jako „Mostarski derbi”, należą do najbardziej emocjonujących i niebezpiecznych spotkań w regionie. Policja często zabezpiecza miasto w trybie „podwyższonego ryzyka”, a starcia kibiców są niemal nieodłączną częścią dnia meczowego. Dla Veleža mecze z Zrinjskim to walka przeciw „narodowcom”, natomiast dla fanów drugiej drużyny takie spotkania są potwierdzeniem chorwackiej tożsamości w mieście.
Tak właśnie wyglądają Bałkany
Klub mniejszości, który zostaje mistrzem kraju może być dość sporym zaskoczeniem. Dla Bałkanów jest to jednak dość normalna sytuacja. Po podziale Jugosławii w nowopowstałych państwach pozostały nadal spore społeczności złożone z osób innych narodowości. Tak jest również w przypadku Mostaru.
Bośniacy nie są na pewno zadowoleni, że ich reprezentantem w europejskich pucharach jest klub chorwackiej mniejszości. Ich dobra gra w Lidze Konferencji Europy może jednak zapewnić bezcenne punkty do rankingu. Stąd też możemy przypuszczać, że mimo wszystko w Bośni część osób (nie będących Chorwatami) trzyma kciuki za sukcesy Zrinjskiego.
Bartłomiej Banasiewicz, Bartłomiej Mularz
Doceniasz naszą działalność?
Możesz wesprzeć nas darowizną w dowolnej kwocie.
Fundacja Polski Instytut Dyplomacji Sportowej
Al. Solidarności 68/121, 00-240 Warszawa
07 1090 1014 0000 0001 5892 0242
Tytuł przelewu: “Darowizna na cele statutowe”
Uzyskane środki zostaną wykorzystane do rozwoju Instytutu.
