Decyzja Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) o tymczasowym odwieszeniu Rosyjskiego Komitetu Olimpijskiego (RKOl) była zaskakująca, choć spodziewana. Sygnały, że Komitet końcu mocniej uchyli drzwi dla rosyjskich sportowców pojawiały się już od dawna.
MKOl już od 2022 roku miał w sprawie Rosji trudny orzech do zgryzienia. Z jednej strony poddawany był politycznej i społecznej presji, by nie pozostawać obojętnym wobec wojny. Z drugiej – starał się ograniczać swoje zaangażowanie w sprawę, by nie tworzyć problematycznych dla siebie precedensów.
Thomas Bach już w 2023 roku tłumaczył, że na świecie trwa wiele wojen i konfliktów zbrojnych, a rolą MKOl nie jest zajmować wobec nich jakiekolwiek stanowiska. Tak rozumianą neutralność Komitetu potwierdziły ostatnie zmiany w Karcie Olimpijskiej.
Stopniowe łagodzenie kursu MKOl wobec Rosji
Przewodnicząca MKOl Kirsty Coventry od początku swojej kadencji kładzie duży nacisk na sportowców jako głównych uczestników ruchu olimpijskiego. Zgodnie z zapowiadanymi – jeszcze w trakcie kampanii – oraz wprowadzanymi zmianami w ramach pakietu “Fit for the Future” widzimy jak coraz częściej w centrum stawiani są zawodnicy i zawodniczki. W związku z tym coraz mniejsze znaczenie mają sankcje zbiorowe nakładane na kraje, a każdy uczestnik igrzysk olimpijskich ma być indywidualną jednostką, odpowiadającą za swoje własne działania. Widać to nie tylko na polu sankcji, ale także nagród: po raz pierwszy w historii, dzięki reformom Coventry, olimpijczycy mają dostać granty w wysokości 10 tys. dolarów za udział w igrzyskach, niezależnie od osiągniętego wyniku.
Pierwszym wyraźnym sygnałem zmiany kursu za prezydentury Kirsty Coventry był Szczyt Olimpijski. 11 grudnia 2025 r. MKOl zalecił federacjom, by juniorskie reprezentacje i sportowcy z Rosji i Białorusi mogli startować pod własnymi flagą i hymnem, uzasadniając to „fundamentalnym prawem sportowców do dostępu do sportu na całym świecie i rywalizacji wolnej od politycznej ingerencji”. Wdrożenie pozostawiono poszczególnym federacjom, a decyzja ta dotyczyła m.in. Młodzieżowych Igrzysk Olimpijskich w Dakarze w 2026 r.
Dodatkowo w czerwcu 2026 roku, w ramach 146. Sesji MKOl, pod głosowanie poddano także stosowne zmiany w Karcie Olimpijskiej. Jedną z nich jest zmiana fundamentalnej zasady olimpizmu dotycząca neutralności. W ich ramach usunięto słowo „polityczna” przed „neutralność”, a dodano sformułowanie „w każdym czasie” (at all times). Tym samym zamiast samej „neutralności politycznej” zaproponowano szerszą, bezwarunkową „neutralność w każdym czasie”. Dopisano też nowe zdanie: „organizacje sportowe powinny dążyć do zapewnienia sportowcom i ich otoczeniu bezpiecznego dostępu do sportu i rywalizacji”.
Widoczny jest zatem większy nacisk na możliwość indywidualnych występów sportowców, w oddzieleniu i wyłączeniu od konsekwencji działań kraju ich pochodzenia.
Zmiana bez zmiany
Od 2023 roku nie zmieniło się podejście do wojny ze strony MKOl, który nadal krytycznie się do niej odnosi. Zmianie uległa za to podstawa zawieszenia, poprzez usunięcie przez RKO swoich struktur z terytoriów okupowanych.
MKOl może zawieszać lub wprowadzać sankcje tylko na podstawie obowiązujących dokumentów prawnych. Jednym z nich jest Karta Olimpijska, a włączenie przez Rosję do swoich struktur organizacji sportowych z okupowanych terytoriów Ukrainy naruszało integralność innego komitetu olimpijskiego – w tym wypadku ukraińskiego. Usunięcie przez RKO swoich struktur z tych terytoriów oznacza brak podstaw do utrzymania sankcji. W związku z tym – zgodnie z wykładnią MKOl – nie ma powodów do dalszego zawieszenia.
W tym miejscu należy jednak zwrócić uwagę na rozdźwięk między deklaracjami RKO, a faktycznymi działaniami. Oficjalnie struktur na okupowanych terenach rzeczywiście nie ma, jednak w praktyce Rosja nadal zarządza sportem na tym terenie, co rosyjski minister sportu, a jednocześnie przewodniczący RKO Michaił Diegtiariew wprost przyznawał w wystąpieniach publicznych. To także jeden z podstawowych elementów argumentacji, którego kraje stojące w opozycji do decyzji powinny używać.
W ramach działań MKOl widoczna była pewna konsekwencja działań, która stopniowo zmniejszała ograniczenia wobec Rosji, co widać po etapach postępujących zmian.
Etapy zmian dążące do przywrócenia Rosji:
- Wrzesień 2025: Komitet Wykonawczy MKOl zatwierdza „fundamentalne prawo sportowców do dostępu do sportu i rywalizacji wolnej od politycznej ingerencji lub nacisków rządowych” w ramach pakietu zmian „Fit for the Future”, co stanowi podstawę doktrynalną do późniejszych zmian w Karcie Olimpijskiej.
- Grudzień 2025: zalecenie MKOl ws. dopuszczenia młodzieżowych drużyn i sportowców Rosji oraz Białorusi do rywalizacji pod własnymi flagą i hymnem. Etap wdrożenia pozostawiono decyzjom federacji.
- Maj 2026: pełne zniesienie restrykcji MKOl wobec Białorusi, która może startować w zawodach (w tym w kwalifikacjach do Los Angeles 2028) pod własną flagą i z hymnem – także w sportach drużynowych.
- Czerwiec 2026: zmiany w Karcie Olimpijskiej na 146. Sesji MKOl w Lozannie – rozszerzono zakres „neutralności” w ramach MKOl, a także a dodano sformułowanie „w każdym czasie” (at all times). W ramach fundamentalnych zasad olimpizmu dodano wzmiankę o tym, że: „organizacje sportowe powinny dążyć do zapewnienia sportowcom i ich otoczeniu bezpiecznego dostępu do sportu i rywalizacji”. W ramach zmian dodano również poprawkę w następującym brzmieniu: „Rolą MKOl jest: zachowanie neutralności w każdym czasie, bez nacisków rządowych, kulturowych, społecznych i ekonomicznych”. Zmiany przygotowano w ramach grupy roboczej zarządzanej przez Sir Hugh Robertsona i przegłosowane na Sesji MKOl.
- Lipiec 2026: tymczasowe zniesienie zawieszenia RKO; MKOl nie rekomenduje już niedopuszczania do startu zawodników rosyjskich (także w sportach drużynowych) ani nieorganizowania imprez sportowych w Rosji.
Kolejnych etapów łagodzenia stanowiska wobec Rosji i ostatecznego zniesienia RKO trudno nie wiązać z kontekstem polityki międzynarodowej. Szczególnie od końca 2023 roku i eskalacji działań Izraela w Strefie Gazy (będących odpowiedzią na atak Hamasu na to państwo w październiku 2023 roku) narastało niezrozumienie dla braku reakcji MKOl na ten konflikt. Podkreślane przez MKOl (a także inne federacje sportowe, w tym FIFA i UEFA) różnice między wojną rosyjsko-ukraińską, a wojną w Strefie Gazy nie znajdowały powszechnego zrozumienia, a podejście MKOl uznawano za niespójne i niekonsekwentne.
Narracja Globalnego Południa
Poprzedni przewodniczący MKOl Thomas Bach wielokrotnie tłumaczył, że rolą MKOl nie jest interpretacja trwających konfliktów, wskazując na ich wielość. Taka narracja, połączona z niechęcią wobec stosowania wobec sportowców odpowiedzialności zbiorowej za politykę prowadzoną przez państwa ich pochodzenia, była uzasadnieniem dla utworzenia statusu neutralnego dla rosyjskich (i białoruskich) sportowców przed igrzyskami olimpijskimi w Paryżu.
Sami Rosjanie od początku uznawali nałożone na nich sankcje za „dyskryminujące” i „niesprawiedliwe”. Wskazywali przy tym na brak restrykcji wobec innych państw, także prowadzących działania zbrojne.
Liczna reprezentacja w międzynarodowych federacjach sportowych przedstawicieli państw tzw. Globalnego Południa, mających inną optykę na wojnę rosyjsko-ukraińską i na samą Rosję niż państwa europejskie, to jeden z powodów, dla których argumenty moralne dotyczące potrzeby izolacji rosyjskich sportowców stawały się coraz bardziej kruche. Można założyć, że do zmiany podejścia MKOl (i wielu międzynarodowych federacji sportowych) przyczyniły się trwające konflikty Izraela z Libanem i Iranem, a także USA z Iranem. W tym kontekście zniesienie zawieszenia RKO postrzegane jest w wielu państwach jako neutralność MKOl wobec sytuacji międzynarodowej.
Reakcje wybranych państw
Estonia – na ten moment lider opozycji, Estonia wezwała Unię Europejską do pozbawienia MKOl wsparcia finansowego; propozycje przedstawicieli rządu w kwestii wykluczenia organizacji sportowych przywracających Rosję z Erasmus+ (program o wartości 105 mln dolarów); rola koordynatora działań ws. Rosji przed UE.
Kanada – zapowiedź zabronienia rosyjskim sportowcom udziału w jakichkolwiek krajowych imprezach sportowych finansowanych przez rząd federalny (sekretarz ds. sportu Adam van Koeverden).
Irlandia – zapowiedź współpracy w ramach europejskiego wspólnego frontu, określenie decyzji MKOl jako „zniechęcająca” („discouraging”) – (minister kultury, komunikacji i sportu Patrick O’Donovan).
Wielka Brytania – „stanowisko rządu Wielkiej Brytanii: państwo rosyjskie nie powinno być reprezentowane w sporcie międzynarodowym, dopóki trwa nielegalna, masowa inwazja. Rażące lekceważenie przez Rosję przepisów antydopingowych stanowi kpinę z jej udziału w przyszłych wydarzeniach” (minister kultury, mediów i sportu Lisa Nandy).
Norwegia – Zaineb Al-Samarai, przewodnicząca Norweskiego Komitetu Olimpijskiego, stwierdziła, że Norwegia „zachowała jasne stanowisko przeciwko udziałowi Rosji i Białorusi w sporcie międzynarodowym”, dodając, że Norwegia nie zgadza się z decyzją MKOl.
Szwecja – Hans von Uthmann, przewodniczący Szwedzkiego Komitetu Olimpijskiego, uznał oświadczenie MKOl za błędne, argumentując, że „sytuacja na Ukrainie się nie zmieniła”.
Europa i Azja na różnych pozycjach
Komisja Europejska – „z poważnym zaniepokojeniem odnosimy się do tych wydarzeń. Szefowie państw i rządów na posiedzeniu Rady Europejskiej 18 czerwca stwierdzili: dopóki na Ukrainie nie będzie sprawiedliwego i trwałego pokoju, nie powinno być „normalizacji” udziału Rosji w międzynarodowych wydarzeniach sportowych i kulturalnych. Komisja w pełni popiera to stanowisko” (Anna-Kaisa Itkonen, rzeczniczka KE)
Azjatycka Rada Olimpijska (OCA) – “OCA z zadowoleniem przyjęła decyzję Komitetu Wykonawczego MKOl o zaprzestaniu stosowania zalecanych warunków uczestnictwa rosyjskich sportowców i reprezentacji w zawodach międzynarodowych. OCA podziela pogląd MKOl, że udział sportowców w zawodach międzynarodowych nie powinien być ograniczony wojnami ani konfliktami w krajach, z których pochodzą. OCA w pełni popiera MKOl w jego zaangażowaniu na rzecz promowania pokoju poprzez sport i potępia wojny, konflikty zbrojne i przemoc na całym świecie. Sport powinien być promykiem nadziei i łączyć narody i narody. Ostatnio pokazały to Azjatyckie Igrzyska Plażowe Sanya 2026, gdzie sportowcy ze wszystkich 45 Azjatyckich Narodowych Komitetów Olimpijskich zjednoczyli się w pokojowej rywalizacji w czasie konfliktów i napięć w Azji i na całym świecie”.